W Ewangelii Marka niekt\u00f3rzy faryzeusze podchodz\u0105 do Jezusa i pytaj\u0105: \u201eCzy wolno m\u0119\u017cowi oddali\u0107 \u017con\u0119?\u201d (Mk 10,2). Podsumowuj\u0105c swoj\u0105 odpowied\u017a, Jezus m\u00f3wi:<\/p>\n
\n\u201eKto oddala \u017con\u0119 swoj\u0105, a bierze inn\u0105, pope\u0142nia cudzo\u0142\u00f3stwo wzgl\u0119dem niej. I je\u015bli \u017cona opu\u015bci swego m\u0119\u017ca, a wyjdzie za innego \u2013 pope\u0142nia cudzo\u0142\u00f3stwo\u201d (Mk 10,11\u201312).<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n
Na pierwszy rzut oka jest to kategoryczne stwierdzenie, kt\u00f3re zdaje si\u0119 odrzuca\u0107 jak\u0105kolwiek mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozwodu i ponownego ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Jednak Ewangelia Mateusza doprecyzowuje pytanie, jakie zadano Jezusowi, i r\u00f3\u017cni si\u0119 ono od wersji Marka. U Mateusza znajduje si\u0119 pe\u0142niejsza forma tego pytania, kt\u00f3ra osadza odpowied\u017a Jezusa we w\u0142a\u015bciwym kontek\u015bcie. Wed\u0142ug tej relacji faryzeusze wystawili Jezusa na pr\u00f3b\u0119, pytaj\u0105c: \u201eCzy wolno m\u0119\u017cowi oddali\u0107 swoj\u0105 \u017con\u0119 z jakiegokolwiek powodu?\u201d (Mt 19,3\u20139).\u00a0Innymi s\u0142owy, opis u Marka przedstawia to pytanie jako og\u00f3lne zapytanie o rozw\u00f3d, natomiast u Mateusza podkre\u015blone jest, \u017ce faryzeusze pytali konkretnie o dopuszczalno\u015b\u0107 rozwodu \u201ez jakiegokolwiek powodu\u201d, tj. praktyk\u0119, kt\u00f3ra stawa\u0142a si\u0119 coraz bardziej popularna w\u015br\u00f3d cz\u0119\u015bci faryzeuszy. To rozr\u00f3\u017cnienie jest kluczowe, aby w\u0142a\u015bciwie zrozumie\u0107 odpowied\u017a Jezusa i kontekst ca\u0142ej dyskusji.<\/p>\n
Ze wzgl\u0119du na grzeszno\u015b\u0107 cz\u0142owieka Prawo Moj\u017ceszowe dopuszcza\u0142o pewne wyj\u0105tki dotycz\u0105ce rozwodu w skrajnych sytuacjach, kiedy wsp\u00f3lne \u017cycie izraelskiej pary stawa\u0142o si\u0119 nie do zniesienia. Rozw\u00f3d nie by\u0142 ani pochwalany, ani nakazywany, a jedynie dozwolony.<\/p>\n
T\u0142o zadanego pytania<\/h3>\n
Zbi\u00f3r \u015bwi\u0119tych hebrajskich Pism, kt\u00f3ry dzi\u015b nazywamy Starym Testamentem, by\u0142 Bibli\u0105, kt\u00f3r\u0105 czyta\u0142 Jezus. Natomiast zbi\u00f3r p\u00f3\u017aniejszych tekst\u00f3w, kt\u00f3ry dzi\u015b nazywamy Nowym Testamentem, nigdy nie mia\u0142 by\u0107 alternatyw\u0105 dla Starego (Mt 5,17\u201318). To niezwykle wa\u017cne. Ca\u0142a Biblia jest S\u0142owem Boga \u017bywego. Dlatego, aby zrozumie\u0107 Jezusa, musimy wyj\u015b\u0107 od Jego Biblii. Kluczowy tekst biblijny dotycz\u0105cy rozwodu znajduje si\u0119 w Ksi\u0119dze Powt\u00f3rzonego Prawa 24. (Osobom zainteresowanym g\u0142\u0119bsz\u0105 analiz\u0105 polecam prace Davida Instone-Brewera: Divorce and Remarriage in the Bible: The Social and Literary Context<\/em> oraz Divorce and Remarriage in the Church: Biblical Solutions for Pastoral Realities<\/em>).<\/p>\n
Zrozumienie tego fragmentu oraz rabinicznych dyskusji na temat jego interpretacji, \u017cywych w czasach Jezusa, ma kluczowe znaczenie, je\u015bli chcemy w\u0142a\u015bciwie odczyta\u0107 Jego s\u0142owa w odpowiedzi na zadane pytanie.<\/p>\n
Tam czytamy:<\/p>\n
\n\u201eJe\u015bli kto\u015b pojmie kobiet\u0119 i o\u017ceni si\u0119 z ni\u0105, a potem przestanie ona znajdowa\u0107 \u0142ask\u0119 w jego oczach, bo znalaz\u0142 u niej co\u015b nieprzyzwoitego (\u05e2\u05b6\u05e8\u05b0\u05d5\u05b7\u05ea \u05d3\u05b8\u05bc\u05d1\u05b8\u05e8, \u2018ervat davar\u2019), napisze jej list rozwodowy, wr\u0119czy go jej i ode\u015ble j\u0105 ze swego domu. A ona odejdzie z jego domu i p\u00f3jdzie za innego m\u0119\u017cczyzn\u0119<\/em>\u201d (Pwt 24,1\u20134).<\/p>\n<\/blockquote>\n
Materia\u0142 rabiniczny ukazuje dwa g\u0142\u00f3wne faryzejskie podej\u015bcia do rozwodu, przypisywane Szammajowi i Hillelowi. Sp\u00f3r ten jest udokumentowany w Misznie (m. Gittin 9:10). Obaj \u017cyli na pewien czas przed Jezusem. Szammaj utrzymywa\u0142, \u017ce \u2018ervat davar\u2019 (\u05e2\u05b6\u05e8\u05b0\u05d5\u05b7\u05ea \u05d3\u05b8\u05bc\u05d1\u05b8\u05e8) odnosi si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do czyn\u00f3w seksualnie niemoralnych. Hillel natomiast naucza\u0142, \u017ce \u2018ervat davar\u2019 z Pwt 24,1 mo\u017ce oznacza\u0107 wszystko<\/em>, co nie podoba si\u0119 m\u0119\u017cowi.\u00a0Wyra\u017cenie hebrajskie \u2018ervat davar\u2019 (\u05e2\u05b6\u05e8\u05b0\u05d5\u05b7\u05ea \u05d3\u05b8\u05bc\u05d1\u05b8\u05e8) jest bardzo trudne do jednoznacznego zrozumienia. Dos\u0142ownie mo\u017cna je odda\u0107 jako \u201enago\u015b\u0107 sprawy\u201d lub \u201enago\u015b\u0107 czego\u015b\u201d. Niekt\u00f3re przek\u0142ady podkre\u015blaj\u0105 jego wyd\u017awi\u0119k seksualny i oddaj\u0105 je jako \u201enierz\u0105d\u201d albo \u201enieczysto\u015b\u0107 seksualna\u201d. Na przyk\u0142ad Ewangelia Mateusza odnosi si\u0119 do \u2018ervat davar\u2019 poprzez grecki termin \u03c0\u03bf\u03c1\u03bd\u03b5\u1f77\u1fb3 (porneia<\/em>). Inni interpretuj\u0105 to szerzej, t\u0142umacz\u0105c jako \u201eco\u015b nieprzyzwoitego\u201d lub \u201eco\u015b niestosownego\u201d, sugeruj\u0105c, \u017ce mo\u017ce to oznacza\u0107 wszelkie zachowanie b\u0105d\u017a sytuacj\u0119, kt\u00f3r\u0105 m\u0105\u017c uzna za niedopuszczaln\u0105, niekoniecznie o charakterze seksualnym.\u00a0Na przyk\u0142ad w przedchrze\u015bcija\u0144skim \u017cydowskim przek\u0142adzie Septuaginty (LXX) u\u017cyto sformu\u0142owania \u1f04\u03c3\u03c7\u03b7\u03bc\u03bf\u03bd \u03c0\u03c1\u1fb6\u03b3\u03bc\u03b1 (asch\u0113mon pragma<\/em>, \u201enieprzyzwoita\/niestosowna sprawa\u201d). W\u0142a\u015bnie ta interpretacja sta\u0142a si\u0119 podstaw\u0105 rozwod\u00f3w \u201ez jakiegokolwiek powodu\u201d, kt\u00f3rym Jezus stanowczo si\u0119 sprzeciwi.<\/p>\n
Odpowied\u017a Jezusa na zadane pytanie<\/h3>\n
Aby w\u0142a\u015bciwie uchwyci\u0107 ostre s\u0142owa Jezusa, musimy zobaczy\u0107 pytanie faryzeusz\u00f3w w jego pierwotnym kontek\u015bcie. W gruncie rzeczy pytali Go: \u201eKt\u00f3r\u0105 szko\u0142\u0119 faryzejskiej interpretacji rozwodu popierasz: rygorystyczn\u0105 zasad\u0119 Szammaja, m\u00f3wi\u0105c\u0105 o \u2018niemoralno\u015bci\u2019, czy rozw\u00f3d \u2018z jakiegokolwiek powodu\u2019 wed\u0142ug Hillela?\u201d<\/p>\n
W swojej odpowiedzi Jezus najpierw stwierdza, \u017ce ci faryzeusze, kt\u00f3rzy tak dowolnie interpretowali \u2018ervat davar\u2019 (\u05e2\u05b6\u05e8\u05b0\u05d5\u05b7\u05ea \u05d3\u05b8\u05bc\u05d1\u05b8\u05e8) z Pwt 24,1, porzucili \u015bwi\u0119te nauczanie Tory o stworzeniu Adama i Ewy:<\/p>\n
\n\u201eDlatego opu\u015bci cz\u0142owiek ojca i matk\u0119 i z\u0142\u0105czy si\u0119 ze swoj\u0105 \u017con\u0105, i stan\u0105 si\u0119 oboje jednym cia\u0142em. A tak ju\u017c nie s\u0105 dwoje, lecz jedno cia\u0142o. Co wi\u0119c B\u00f3g z\u0142\u0105czy\u0142, cz\u0142owiek niech nie rozdziela<\/em>\u201d (Mt 19,5\u20136).<\/p>\n<\/blockquote>\n
Faryzeusze, kt\u00f3rzy zadali to pytanie, odpowiedzieli Jezusowi:<\/p>\n
\n\u201eTo dlaczego Moj\u017cesz nakaza\u0142 da\u0107 jej list rozwodowy i oddali\u0107?<\/em>\u201d (Mt 19,7).<\/p>\n<\/blockquote>\n
Jezus kontynuowa\u0142 swoj\u0105 odpowied\u017a, i w istocie stan\u0105\u0142 po stronie szko\u0142y Szammaja przeciwko nauce Hillela:<\/p>\n
\n\u201ePrzez wzgl\u0105d na zatwardzia\u0142o\u015b\u0107 waszych serc pozwoli\u0142 wam Moj\u017cesz oddala\u0107 \u017cony; lecz od pocz\u0105tku tak nie by\u0142o. A m\u00f3wi\u0119 wam: Kto oddala swoj\u0105 \u017con\u0119 \u2014 chyba w wypadku nierz\u0105du \u2014 a bierze inn\u0105, pope\u0142nia cudzo\u0142\u00f3stwo<\/em>\u201d (Mt 19,8\u20139).<\/p>\n<\/blockquote>\n
Jezus najpierw odwo\u0142uje si\u0119 do grzesznego stanu cz\u0142owieka jako jedynego powodu, dla kt\u00f3rego Prawo Moj\u017ceszowe dopuszcza rozw\u00f3d w og\u00f3le, a nast\u0119pnie potwierdza konserwatywne stanowisko Szammaja: \u2018ervat davar\u2019 mo\u017ce oznacza\u0107 jedynie \u201eniemoralno\u015b\u0107 seksualn\u0105\u201d, nie za\u015b cokolwiek, co m\u0105\u017c uzna za nieodpowiednie w swojej \u017conie.\u00a0Najwa\u017cniejsza my\u015bl jest taka: Jezus nie pot\u0119pi\u0142 ka\u017cdego rozwodu i ka\u017cdego ponownego ma\u0142\u017ce\u0144stwa, lecz konkretny rodzaj rozwodu i ponownego zwi\u0105zku, kt\u00f3ry by\u0142 propagowany przez cz\u0119\u015b\u0107 faryzeuszy w Jego czasach. Jezus sformu\u0142owa\u0142 prost\u0105, jednoznaczn\u0105 zasad\u0119: kto nie otrzyma\u0142 rozwodu z powod\u00f3w uznanych przez Bibli\u0119, pozostaje nadal w ma\u0142\u017ce\u0144stwie. Dlatego je\u015bli taka osoba \u201ezawrze ponowne ma\u0142\u017ce\u0144stwo\u201d, dopuszcza si\u0119 oczywistego cudzo\u0142\u00f3stwa.<\/p>\n
Inne biblijne podstawy do rozwodu<\/h3>\n
W Ksi\u0119dze Wyj\u015bcia czytamy o prawie, kt\u00f3re B\u00f3g nakazuje m\u0119\u017cowi bior\u0105cemu za \u017con\u0119 kobiet\u0119-niewolnic\u0119. Prawo to pomaga nam zrozumie\u0107 Bo\u017ce spojrzenie na spraw\u0119, dotyczy bowiem zaniedbania i krzywdy w ma\u0142\u017ce\u0144stwie. Czytamy tam:<\/p>\n
\n\u201eJe\u015bli we\u017amie sobie inn\u0105, nie b\u0119dzie umniejsza\u0142 tamtej po\u017cywienia, ubrania ani praw wsp\u00f3\u0142\u017cycia. A je\u015bli nie dope\u0142ni wzgl\u0119dem niej tych trzech obowi\u0105zk\u00f3w, wyjdzie ona za darmo, bez wykupu\u2026<\/em>\u201d (Wj 21,10\u201311).<\/p>\n<\/blockquote>\n
Trzy elementy: po\u017cywienie, odzie\u017c i prawo do wsp\u00f3\u0142\u017cycia z Wj 21,10\u201311 stanowi\u0105 podstawowe obowi\u0105zki, jakie m\u0105\u017c ma wobec \u017cony. Ods\u0142aniaj\u0105 Bo\u017c\u0105 trosk\u0119 o sprawiedliwo\u015b\u0107 i godno\u015b\u0107 w ma\u0142\u017ce\u0144stwie. Ukazuj\u0105 te\u017c szersz\u0105 zasad\u0119: ma\u0142\u017ce\u0144stwo jest przymierzem wzajemnej troski i szacunku, w kt\u00f3rym ka\u017cdemu ma\u0142\u017conkowi przys\u0142uguje zaspokojenie podstawowych potrzeb oraz blisko\u015bci.<\/p>\n
Zasada ta podkre\u015bla, \u017ce ma\u0142\u017ce\u0144stwo nie jest jedynie kontraktem prawnym, ale relacj\u0105 zakorzenion\u0105 w mi\u0142o\u015bci, trosce i wzajemnym uhonorowaniu. Obowi\u0105zki te dotycz\u0105 zar\u00f3wno m\u0119\u017cczyzn, jak i kobiet.<\/p>\n
Prawo pozwala \u017conie odej\u015b\u0107 bez kary, je\u015bli m\u0105\u017c nie wype\u0142nia swoich obowi\u0105zk\u00f3w, i odwrotnie, ta sama zasada dotyczy m\u0119\u017cczyzny. Potwierdza to prawo \u017cony do wolno\u015bci i ochrony. A zatem Ksi\u0119ga Wyj\u015bcia pokazuje, \u017ce zaniedbanie, czyli brak wype\u0142niania podstawowych obowi\u0105zk\u00f3w ma\u0142\u017ce\u0144skich, stanowi uzasadniony pow\u00f3d do rozwodu, nawet wykraczaj\u0105cy poza wyra\u017anie okre\u015blone podstawy z Pwt 24.<\/p>\n
Co wi\u0119cej, przemoc fizyczna jest powszechnie uznawana za naruszenie obowi\u0105zk\u00f3w ma\u0142\u017ce\u0144skich i za usprawiedliwienie rozwodu, kt\u00f3re ma chroni\u0107 osob\u0119 zagro\u017con\u0105. Chodzi tu nie o pojedyncze incydenty, lecz o powtarzaj\u0105c\u0105 si\u0119, systematyczn\u0105 przemoc lub zaniedbanie, szczeg\u00f3lnie wtedy, gdy wszelkie pr\u00f3by odbudowania przymierza ma\u0142\u017ce\u0144skiego by\u0142y d\u0142ugotrwale ignorowane. Przepisy z Ksi\u0119gi Wyj\u015bcia stanowi\u0105 fundament obowi\u0105zk\u00f3w ma\u0142\u017ce\u0144skich i pokazuj\u0105, \u017ce Prawo Bo\u017ce uznaje wi\u0119cej ni\u017c jedn\u0105 wa\u017cn\u0105 podstaw\u0119 do rozwodu.\u00a0Ta zasada pojawia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w 1 Li\u015bcie do Koryntian, gdzie nacisk po\u0142o\u017cony jest na sprawiedliwo\u015b\u0107 i trosk\u0119 o osoby skrzywdzone.<\/p>\n
Aposto\u0142 Pawe\u0142, doskonale obeznany z Prawem Moj\u017ceszowym jako faryzeusz wychowany u st\u00f3p Gamaliela (Dz 22,3) i \u015bwiadomy rabinicznych debat sprzed czas\u00f3w Jezusa, zwraca\u0142 si\u0119 do pierwszych chrze\u015bcijan pochodz\u0105cych z pogan w Koryncie. Wierz\u0105cy ci rozwa\u017cali odej\u015bcie od swoich poga\u0144skich wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conk\u00f3w. Pawe\u0142 poucza wierz\u0105cych, aby pozostali w ma\u0142\u017ce\u0144stwie, je\u015bli niewierz\u0105cy ma\u0142\u017conek zgadza si\u0119 na wsp\u00f3lne, spokojne \u017cycie. Sam fakt czczenia innego Boga nie jest biblijnym powodem do rozwodu.\u00a0Jednak je\u015bli niewierz\u0105cy (poganin) odchodzi, wtedy wierz\u0105cy \u201enie jest zwi\u0105zany\u201d (\u03bf\u1f50 \u03b4\u03b5\u03b4\u03bf\u03cd\u03bb\u03c9\u03c4\u03b1\u03b9, ou dedoul\u014dtai<\/em>), dos\u0142ownie: nie jest ju\u017c zniewolony<\/em>. W takiej sytuacji osoba wierz\u0105ca mo\u017ce zawrze\u0107 nowe ma\u0142\u017ce\u0144stwo (1 Kor 7,10\u201315). To tzw. \u201eprzywilej Paw\u0142owy\u201d, kt\u00f3ry nawi\u0105zuje do Wj 21 i uwolnienia z powodu zaniedbania, odczytuje dobrowolne opuszczenie jako zerwanie ma\u0142\u017ce\u0144skiego przymierza.\u00a0Pawe\u0142 naucza tak\u017ce, \u017ce wa\u017cne ma\u0142\u017ce\u0144stwo trwa a\u017c do \u015bmierci jednej ze stron: \u201e\u017bona jest zwi\u0105zana tak d\u0142ugo, jak d\u0142ugo \u017cyje jej m\u0105\u017c\u2026<\/em>\u201d (Rz 7,2; por. 1 Kor 7,39). Aposto\u0142 zak\u0142ada wi\u0119c, \u017ce w omawianych przez niego sytuacjach nie zachodz\u0105 biblijne podstawy do rozwodu.<\/p>\n
Innymi s\u0142owy, Aposto\u0142 Pawe\u0142 i Jezus Chrystus s\u0105 w pe\u0142nej zgodzie w tej wa\u017cnej sprawie. Rozw\u00f3d jest dopuszczalny jedynie w przypadku powa\u017cnych narusze\u0144, takich jak nierz\u0105d lub opuszczenie (w tym przemoc i zaniedbanie), nigdy z powodu zwyk\u0142ej niech\u0119ci czy r\u00f3\u017cnicy charakter\u00f3w.<\/p>\n
Czy B\u00f3g nienawidzi rozwodu?<\/h3>\n
Cz\u0119sto powtarzane twierdzenie, \u017ce \u201eB\u00f3g nienawidzi rozwodu\u201d, opiera si\u0119 na niewystarczaj\u0105cym t\u0142umaczeniu Ml 2,16. Tekst hebrajski brzmi:<\/p>\n
\n\u05db\u05b4\u05bc\u05d9-\u05e9\u05b8\u05c2\u05e0\u05b5\u05d0 \u05e9\u05b7\u05c1\u05dc\u05b7\u05bc\u05d7, \u05d0\u05b8\u05de\u05b7\u05e8 \u05d9\u05b0\u05d4\u05d5\u05b8\u05d4 \u05d0\u05b1\u05dc\u05b9\u05d4\u05b5\u05d9 \u05d9\u05b4\u05e9\u05b0\u05c2\u05e8\u05b8\u05d0\u05b5\u05dc, \u05d5\u05b0\u05db\u05b4\u05e1\u05b8\u05bc\u05d4 \u05d7\u05b8\u05de\u05b8\u05e1 \u05e2\u05b7\u05dc-\u05dc\u05b0\u05d1\u05d5\u05bc\u05e9\u05c1\u05d5\u05b9, \u05d0\u05b8\u05de\u05b7\u05e8 \u05d9\u05b0\u05d4\u05d5\u05b8\u05d4 \u05e6\u05b0\u05d1\u05b8\u05d0\u05d5\u05b9\u05ea<\/p>\n<\/blockquote>\n
Dos\u0142ownie hebrajski oddaje sens mniej wi\u0119cej tak:<\/p>\n
\nBo nienawidzi \u2014 on oddala, m\u00f3wi PAN, B\u00f3g Izraela. A przemoc\u0105 okrywa swoje szaty, m\u00f3wi PAN Zast\u0119p\u00f3w.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n
Niekt\u00f3re t\u0142umaczenia nie trzymaj\u0105 si\u0119 literalnie hebrajskiego, zmieniaj\u0105 osob\u0119 z trzeciej na pierwsz\u0105, zapewne ze wzgl\u0119du na wygod\u0119 czytelnika:<\/p>\n
\n\u201eGdy\u017c Ja nienawidz\u0119 rozwodu<\/em> \u2014 m\u00f3wi Pan, B\u00f3g Izraela \u2014 a tak\u017ce tego, kt\u00f3ry przemoc\u0105 okrywa sw\u0105 szat\u0119<\/em>, m\u00f3wi Pan Zast\u0119p\u00f3w\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n
Jednak inne przek\u0142ady oddaj\u0105 struktur\u0119 hebrajsk\u0105 wierniej:<\/p>\n
\n\u201eM\u0119\u017cczyzna, kt\u00f3ry nienawidzi i oddala swoj\u0105 \u017con\u0119<\/em> \u2014 m\u00f3wi Pan, B\u00f3g Izraela \u2014 wyrz\u0105dza krzywd\u0119 tej, kt\u00f3r\u0105 powinien chroni\u0107<\/em>, m\u00f3wi Pan Zast\u0119p\u00f3w\u201d .<\/p>\n<\/blockquote>\n
Kontekst potwierdza kierunek t\u0142umaczenia, \u017ce Malachiasz pot\u0119pia zdradliwe rozwody dokonywane przez Izraelit\u00f3w, kt\u00f3rzy porzucali swoje \u017cony z przymierza, aby po\u015blubi\u0107 cudzoziemskie kobiety (Ml 2,14\u201315). W ten spos\u00f3b \u0142amali ma\u0142\u017ce\u0144skie przymierze, kt\u00f3rego \u015bwiadkiem jest sam B\u00f3g. Grzechem nie jest sam rozw\u00f3d, lecz nieusprawiedliwiony, zdradliwy rozw\u00f3d, akt przemocy i opuszczenia, kt\u00f3ry w tym przypadku krzywdzi niewinn\u0105, bezbronn\u0105 kobiet\u0119.<\/p>\n
Ale to nie wszystko.<\/p>\n
Hebrajskie s\u0142owo soneh (\u05e9\u05b9\u05c2\u05e0\u05b5\u05d0), zwykle t\u0142umaczone jako \u201enienawidzi\u0107\u201d, w biblijnym j\u0119zyku oznacza cz\u0119sto mniejsz\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107, a nie absolutn\u0105 wrogo\u015b\u0107. Biblijne przyk\u0142ady wyra\u017anie to pokazuj\u0105: B\u00f3g \u201eumi\u0142owa\u0142\u201d Jakuba, a \u201eznienawidzi\u0142\u201d Ezawa (Ml 1,2\u20133; Rz 9,13), czyli wybra\u0142 jednego nad drugim, a nie \u017ce \u017cywi\u0142 wobec Ezawa pogard\u0119 (co wi\u0119cej, spos\u00f3b, w jaki B\u00f3g traktuje Ezawa, ukazuje, \u017ce r\u00f3wnie\u017c jego mi\u0142owa\u0142). Podobnie Jezus, m\u00f3wi\u0105c o \u201enienawi\u015bci\u201d do rodzic\u00f3w (\u0141k 14,26), domaga si\u0119 postawienia Go ponad rodzin\u0105, nie za\u015b uczucia wrogiej nienawi\u015bci.\u00a0W Malachiaszu soneh (\u05e9\u05b9\u05c2\u05e0\u05b5\u05d0) odnosi si\u0119 do m\u0119\u017ca, kt\u00f3ry woli m\u0142od\u0105 cudzoziemk\u0119 od swojej prawdopodobnie starszej, izraelskiej \u017cony, i dlatego bezdusznie j\u0105 oddala. W tek\u015bcie hebrajskim to m\u0105\u017c, a nie B\u00f3g, jest tym, kt\u00f3ry \u201enienawidzi\u201d i porzuca.\u00a0W skr\u00f3cie: slogan \u201eB\u00f3g nienawidzi rozwodu\u201d sp\u0142aszcza z\u0142o\u017cony tekst. B\u00f3g nienawidzi przemocy, kt\u00f3ra \u0142amie przymierze, a nie zgodnego z Pismem rozwi\u0105zania ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Ustanowi\u0142 przepisy po to, by chroni\u0107 pokrzywdzonych.<\/p>\n
Zako\u0144czenie<\/h3>\n
W \u015bwi\u0119tej tkaninie ma\u0142\u017ce\u0144stwa, utkanej r\u0119k\u0105 samego Boga od zarania stworzenia w Ksi\u0119dze Rodzaju, widzimy zar\u00f3wno nierozerwalne przymierze, jak i wsp\u00f3\u0142czuj\u0105c\u0105 \u0142ask\u0119 wobec ludzkiej s\u0142abo\u015bci. S\u0142owa Jezusa z Mk 10,11\u201312 na pierwszy rzut oka wydaj\u0105 si\u0119 absolutne, lecz Mt 19 ods\u0142ania ich w\u0142a\u015bciwy cel: faryzejski rozw\u00f3d \u201ez jakiegokolwiek powodu\u201d, promowany przez szko\u0142\u0119 Hillela. Potwierdzaj\u0105c bardziej surowe stanowisko Szammaja, Jezus odrzuca rozwody w duchu Hillela, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 powszechne. Wj 21,10\u201311, cho\u0107 nie wspomniane przez Jezusa, bo pytanie dotyczy\u0142o jedynie Pwt 24,1, wyra\u017ca serce Tory, dopuszczaj\u0105c wyzwolenie z powodu systematycznego zaniedbania, przemocy lub odmowy po\u017cywienia, odzie\u017cy czy wsp\u00f3\u0142\u017cycia, czyli narusze\u0144 przymierza, kt\u00f3re niszcz\u0105 osob\u0119 bezbronn\u0105. Pawe\u0142 rozwija t\u0119 sam\u0105 zasad\u0119 w 1 Kor 7,15, uwalniaj\u0105c wierz\u0105cego, gdy niewierz\u0105cy opuszcza ma\u0142\u017ce\u0144stwo.<\/p>\n
A jednak nawet wtedy, gdy rozw\u00f3d nast\u0119puje poza tymi biblijnymi granicami, gdy zatwardzia\u0142o\u015b\u0107 serca prowadzi do nieusprawiedliwionego odej\u015bcia, gdy ervat davar<\/em> jest niew\u0142a\u015bciwie zastosowane lub zignorowane, Bo\u017ca \u0142aska pozostaje zdumiewaj\u0105co szeroka. Krzy\u017c Chrystusa nie klasyfikuje grzech\u00f3w wed\u0142ug stopnia ci\u0119\u017cko\u015bci; obejmuje je wszystkie. Ta sama krew, kt\u00f3ra przebacza ba\u0142wochwalstwo, morderstwo czy chciwo\u015b\u0107, przebacza tak\u017ce grzech niebiblijnego rozwodu. Zaprzeczenie Piotra, cudzo\u0142\u00f3stwo i zab\u00f3jstwo Dawida, okrutne prze\u015bladowania pierwszych uczni\u00f3w Jezusa przez Paw\u0142a, nic z tego nie by\u0142o poza zasi\u0119giem odkupienia. I to r\u00f3wnie\u017c nie jest. Skrucha odwraca serce ku Bogu, a Jego przebaczenie jest ca\u0142kowite, przywracaj\u0105c grzesznika do wsp\u00f3lnoty z Nim i Jego ludem.<\/p>\n
Drogi czytelniku lub czytelniczko, je\u015bli zdrada, okrucie\u0144stwo, porzucenie lub nieustanne, nieodpokutowane zaniedbanie zniszczy\u0142y Twoje ma\u0142\u017ce\u0144stwo i sta\u0142o si\u0119 to na biblijnych podstawach, us\u0142ysz t\u0119 dobr\u0105 nowin\u0119 wyra\u017anie: B\u00f3g rozumie Tw\u00f3j b\u00f3l. Kropka. On stawia Twoj\u0105 godno\u015b\u0107 i bezpiecze\u0144stwo ponad toksyczny zwi\u0105zek, kt\u00f3ry uleg\u0142 nieodwracalnemu rozk\u0142adowi. Ponowne ma\u0142\u017ce\u0144stwo, na takich biblijnych podstawach i po wyczerpaniu wszelkich pr\u00f3b odbudowy, nie jest cudzo\u0142\u00f3stwem, lecz drog\u0105 ku uzdrowieniu, pe\u0142ni i nowej mi\u0142o\u015bci przymierza pod Bo\u017cym b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem.<\/p>\n
A je\u015bli to sam rozw\u00f3d by\u0142 grzechem, rozpocz\u0119tym bez biblijnego uzasadnienia, skieruj wzrok ku temu samemu Zbawicielowi. Jego \u0142aska nie wyczerpuje si\u0119 na naszych upadkach; przeciwnie, objawia si\u0119 poprzez nie jeszcze wyra\u017aniej. Wyznaj, przyjmij mi\u0142osierdzie i id\u017a naprz\u00f3d w wolno\u015bci cz\u0142owieka przebaczonego. Powsta\u0144 z nadziej\u0105, Tw\u00f3j Stw\u00f3rca odkupuje z\u0142amane historie, zapraszaj\u0105c Ci\u0119 do rado\u015bci i przysz\u0142o\u015bci pe\u0142nej Jego wiernej troski. Szukaj m\u0105drego towarzyszenia, d\u0105\u017c do pojednania tam, gdzie to mo\u017cliwe, ale pami\u0119taj: wolno\u015b\u0107 w Chrystusie obejmuje zar\u00f3wno wyzwolenie z ucisku, jak i bezgraniczne przebaczenie, kt\u00f3re czyni wszystko nowe.<\/p>\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"W Ewangelii Marka niekt\u00f3rzy faryzeusze podchodz\u0105 do Jezusa i pytaj\u0105: \u201eCzy wolno m\u0119\u017cowi oddali\u0107 \u017con\u0119?\u201d (Mk 10,2). Podsumowuj\u0105c swoj\u0105 odpowied\u017a, Jezus m\u00f3wi: \u201eKto oddala \u017con\u0119 swoj\u0105, a bierze inn\u0105, pope\u0142nia cudzo\u0142\u00f3stwo wzgl\u0119dem niej. I je\u015bli \u017cona opu\u015bci swego m\u0119\u017ca, a wyjdzie za innego \u2013 pope\u0142nia cudzo\u0142\u00f3stwo\u201d (Mk 10,11\u201312). Na pierwszy rzut oka jest to kategoryczne […]<\/p>\n","protected":false},"author":350,"featured_media":13896,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"give_campaign_id":0,"footnotes":""},"categories":[487],"tags":[],"class_list":["post-14016","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-hot-topic-pl"],"yoast_head":"\n
Nadzieja wpisana w biblijny rozw\u00f3d i ponowne ma\u0142\u017ce\u0144stwo - Jewish Studies for Christians<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"noindex, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/pl\\\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/pl\\\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"Sandra Kwiecien\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/646e2adf7a249b4a2b7b30f44c17f2ab\"},\"headline\":\"Nadzieja wpisana w biblijny rozw\u00f3d i ponowne ma\u0142\u017ce\u0144stwo\",\"datePublished\":\"2025-11-09T06:57:59+00:00\",\"dateModified\":\"2026-03-22T10:37:49+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/pl\\\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\\\/\"},\"wordCount\":2470,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/pl\\\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/06\\\/u7423123591_A_poetic_symbolic_visual_of_divine_approval_for_r_f8509267-a83b-4f6b-89d5-d8af714353af_0.png\",\"articleSection\":[\"Popularne tematy\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/pl\\\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\\\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/pl\\\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/pl\\\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\\\/\",\"name\":\"Nadzieja wpisana w biblijny rozw\u00f3d i ponowne ma\u0142\u017ce\u0144stwo - Jewish Studies for Christians\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/pl\\\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/pl\\\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/06\\\/u7423123591_A_poetic_symbolic_visual_of_divine_approval_for_r_f8509267-a83b-4f6b-89d5-d8af714353af_0.png\",\"datePublished\":\"2025-11-09T06:57:59+00:00\",\"dateModified\":\"2026-03-22T10:37:49+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/pl\\\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/pl\\\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/pl\\\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/06\\\/u7423123591_A_poetic_symbolic_visual_of_divine_approval_for_r_f8509267-a83b-4f6b-89d5-d8af714353af_0.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/06\\\/u7423123591_A_poetic_symbolic_visual_of_divine_approval_for_r_f8509267-a83b-4f6b-89d5-d8af714353af_0.png\",\"width\":1232,\"height\":928},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/pl\\\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Nadzieja wpisana w biblijny rozw\u00f3d i ponowne ma\u0142\u017ce\u0144stwo\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/\",\"name\":\"Dr Eli's Blog\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":[\"Person\",\"Organization\"],\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98\",\"name\":\"Dr. Eli (Eliyahu) Lizorkin-Girzhel\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/04\\\/logo-scaled.png\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/04\\\/logo-scaled.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/04\\\/logo-scaled.png\",\"width\":2560,\"height\":470,\"caption\":\"Dr. Eli (Eliyahu) Lizorkin-Girzhel\"},\"logo\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/04\\\/logo-scaled.png\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/646e2adf7a249b4a2b7b30f44c17f2ab\",\"name\":\"Sandra Kwiecien\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g\",\"caption\":\"Sandra Kwiecien\"},\"url\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/pl\\\/author\\\/sandra-kwiecien\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Nadzieja wpisana w biblijny rozw\u00f3d i ponowne ma\u0142\u017ce\u0144stwo - Jewish Studies for Christians","robots":{"index":"noindex","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\/"},"author":{"name":"Sandra Kwiecien","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/646e2adf7a249b4a2b7b30f44c17f2ab"},"headline":"Nadzieja wpisana w biblijny rozw\u00f3d i ponowne ma\u0142\u017ce\u0144stwo","datePublished":"2025-11-09T06:57:59+00:00","dateModified":"2026-03-22T10:37:49+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\/"},"wordCount":2470,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98"},"image":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/u7423123591_A_poetic_symbolic_visual_of_divine_approval_for_r_f8509267-a83b-4f6b-89d5-d8af714353af_0.png","articleSection":["Popularne tematy"],"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/drelisblog.com\/pl\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\/","url":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\/","name":"Nadzieja wpisana w biblijny rozw\u00f3d i ponowne ma\u0142\u017ce\u0144stwo - Jewish Studies for Christians","isPartOf":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/u7423123591_A_poetic_symbolic_visual_of_divine_approval_for_r_f8509267-a83b-4f6b-89d5-d8af714353af_0.png","datePublished":"2025-11-09T06:57:59+00:00","dateModified":"2026-03-22T10:37:49+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/drelisblog.com\/pl\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\/#primaryimage","url":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/u7423123591_A_poetic_symbolic_visual_of_divine_approval_for_r_f8509267-a83b-4f6b-89d5-d8af714353af_0.png","contentUrl":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/u7423123591_A_poetic_symbolic_visual_of_divine_approval_for_r_f8509267-a83b-4f6b-89d5-d8af714353af_0.png","width":1232,"height":928},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/nadzieja-wpisana-w-biblijny-rozwod-i-ponowne-malzenstwo\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Nadzieja wpisana w biblijny rozw\u00f3d i ponowne ma\u0142\u017ce\u0144stwo"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#website","url":"https:\/\/drelisblog.com\/","name":"Dr Eli's Blog","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/drelisblog.com\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":["Person","Organization"],"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98","name":"Dr. Eli (Eliyahu) Lizorkin-Girzhel","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/logo-scaled.png","url":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/logo-scaled.png","contentUrl":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/logo-scaled.png","width":2560,"height":470,"caption":"Dr. Eli (Eliyahu) Lizorkin-Girzhel"},"logo":{"@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/logo-scaled.png"},"sameAs":["https:\/\/jewishstudiesforchristians.com"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/646e2adf7a249b4a2b7b30f44c17f2ab","name":"Sandra Kwiecien","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g","caption":"Sandra Kwiecien"},"url":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/author\/sandra-kwiecien\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14016","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/350"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14016"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14016\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/13896"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14016"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14016"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14016"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}