Kr\u00f3tka i zagadkowa wzmianka o Henochu w Biblii od dawna fascynuje zar\u00f3wno \u017byd\u00f3w, jak i chrze\u015bcijan, pozostawiaj\u0105c ich z g\u0142\u0119bok\u0105 ciekawo\u015bci\u0105 dotycz\u0105c\u0105 jego \u017cycia, a jeszcze bardziej jego tajemniczego losu. Ksi\u0119ga Rodzaju przedstawia Henocha z uderzaj\u0105c\u0105 zwi\u0119z\u0142o\u015bci\u0105, oferuj\u0105c niewiele szczeg\u00f3\u0142\u00f3w o tym, kim by\u0142 i dlaczego zosta\u0142 zabrany przez Boga (Rdz 5,21\u201324). Ten niedostatek informacji jedynie podsyci\u0142 wielowiekowe spekulacje, inspiruj\u0105c bogactwo tradycji pozabiblijnych, kt\u00f3re pr\u00f3buj\u0105 wype\u0142ni\u0107 luki.<\/p>\n
R\u00f3\u017cne staro\u017cytne teksty, spisane d\u0142ugo po powstaniu Biblii, przedstawiaj\u0105 rozmaite, cz\u0119sto rozbudowane opowie\u015bci o roli Henocha, jego niezwyk\u0142ym odej\u015bciu z ziemi oraz jego niezwyk\u0142ej pozycji w za\u015bwiatach. Pisma te, wywodz\u0105ce si\u0119 z r\u00f3\u017cnych tradycji kulturowych i teologicznych, rozwijaj\u0105 biblijn\u0105 narracj\u0119 w spos\u00f3b pe\u0142en wyobra\u017ani. Jednak\u017ce, poniewa\u017c zosta\u0142y stworzone wiele stuleci po spisaniu Ksi\u0119gi Rodzaju (kt\u00f3ra sama powsta\u0142a d\u0142ugo po wydarzeniach zwi\u0105zanych z Henochem), ich twierdzenia pozostaj\u0105 spekulatywne, dodaj\u0105c raczej warstw tajemnicy (a niekoniecznie dodatkowej wiedzy) do postaci ju\u017c i tak enigmatycznej.<\/p>\n
Zrozumie\u0107 Pseudepigrafy<\/strong><\/p>\n Poniewa\u017c ten artyku\u0142 analizuje \u017ar\u00f3d\u0142a, kt\u00f3re twierdz\u0105, \u017ce przekazuj\u0105 dodatkow\u0105 biblijn\u0105 wiedz\u0119 o losie Henocha, konieczne jest zrozumienie, czym s\u0105 te teksty i kiedy prawdopodobnie powsta\u0142y.<\/p>\n Nadszed\u0142 moment, aby wprowadzi\u0107 kluczowy termin naukowy, pseudepigrafy<\/em>. Pseudepigrafy to staro\u017cytny gatunek literacki, kt\u00f3ry przypisuje teksty dobrze znanym postaciom (takim jak patriarchowie, prorocy czy aposto\u0142owie) cho\u0107 w rzeczywisto\u015bci nie oni je napisali.\u00a0Wsp\u00f3\u0142czesny czytelnik mo\u017ce odbiera\u0107 to okre\u015blenie jako oszustwo lub fa\u0142szerstwo, lecz taki os\u0105d jest b\u0142\u0119dny. Staro\u017cytni autorzy i odbiorcy nie postrzegali kwestii autorstwa w taki spos\u00f3b, jak robimy to dzisiaj. Przypisywanie dzie\u0142a czczonej postaci by\u0142o cz\u0119sto form\u0105 uhonorowania tradycji, powi\u0105zania nowych idei z uznan\u0105 autorytetem oraz osadzenia tekstu w okre\u015blonej linii teologicznej. Zamiast oszustwa praktyka ta stanowi\u0142a akt czci, spos\u00f3b, by nowe interpretacje powi\u0105za\u0107 z m\u0105dro\u015bci\u0105 przesz\u0142ych pokole\u0144.<\/p>\n W\u015br\u00f3d najbardziej znanych przyk\u0142ad\u00f3w pseudepigraf\u00f3w znajduj\u0105 si\u0119 Ksi\u0119gi Henocha, kt\u00f3re w znacznym stopniu rozbudowuj\u0105 biblijn\u0105 histori\u0119 tej postaci. Bez zrozumienia kulturowych i literackich konwencji staro\u017cytnej pseudepigrafii wsp\u00f3\u0142cze\u015bni czytelnicy mog\u0105 b\u0142\u0119dnie odczytywa\u0107 te teksty jako roszcz\u0105ce sobie prawo do bycia naprawd\u0119 napisanymi przez biblijnych autor\u00f3w. Tymczasem nale\u017cy je postrzega\u0107 raczej jako pomocne komentarze teologiczne staro\u017cytnych wierz\u0105cych, kt\u00f3re daj\u0105 nam rzadk\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 zajrzenia w okno staro\u017cytnych wsp\u00f3lnot i ich teologicznych zmaga\u0144, tak podobnych do tych, kt\u00f3re podejmujemy wobec tych samych biblijnych tekst\u00f3w dzisiaj.<\/p>\n Zrozumienie Targumu i Midraszu<\/strong><\/p>\n Cho\u0107 poj\u0119cia te odegraj\u0105 mniejsz\u0105 rol\u0119 w naszym artykule, s\u0105 kluczowe dla zrozumienia staro\u017cytnej \u017cydowskiej interpretacji biblijnej. Musz\u0105 wi\u0119c zosta\u0107 przynajmniej og\u00f3lnie przedstawione, aby\u015b wiedzia\u0142(a), co oznaczaj\u0105, kiedy pojawi\u0105 si\u0119 w dalszej cz\u0119\u015bci.<\/p>\n Targum<\/em> odnosi si\u0119 do staro\u017cytnego aramejskiego t\u0142umaczenia oraz interpretacyjnej parafrazy Biblii Hebrajskiej. Powsta\u0142 w okresie Drugiej \u015awi\u0105tyni (ok. 500 p.n.e.\u201370 n.e.) i by\u0142 u\u017cywany w synagogach, aby pom\u00f3c \u017bydom m\u00f3wi\u0105cym po aramejsku lepiej obcowa\u0107 z hebrajskim Pismem. W przeciwie\u0144stwie do \u015bcis\u0142ych t\u0142umacze\u0144, Targumy cz\u0119sto rozwijaj\u0105 tekst poprzez dodanie wyja\u015bnie\u0144, refleksji teologicznych i innego rodzaju komentarzy, \u0142\u0105cz\u0105c t\u0142umaczenie z interpretacj\u0105. Cho\u0107 \u201eTargum\u201d dos\u0142ownie oznacza \u201et\u0142umaczenie\u201d, nie jest to t\u0142umaczenie w nowoczesnym sensie tego s\u0142owa. W trakcie wsp\u00f3lnotowego studiowania Pisma, w dialogu z innymi wierz\u0105cymi, pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 narz\u0119dzia interpretacyjnego i „interaktywnego”.<\/p>\n Midrasz<\/em> reprezentuje rabiniczn\u0105 tradycj\u0119 g\u0142\u0119bokiego zg\u0142\u0119biania Pisma, charakteryzuj\u0105c\u0105 si\u0119 wykraczaniem poza dos\u0142owne znaczenie tekstu. Wyst\u0119puje w dw\u00f3ch g\u0142\u00f3wnych formach, z kt\u00f3rych jedna, Midrasz Aggada<\/em>, jest szczeg\u00f3lnie istotna. Bada ona narracyjne, moralne i teologiczne nauki poprzez tw\u00f3rcz\u0105 interpretacj\u0119. Powstaj\u0105ce mi\u0119dzy 200 a 1000 r. n.e. midrasze staraj\u0105 si\u0119 rozwi\u0105zywa\u0107 niejasno\u015bci, wype\u0142nia\u0107 luki narracyjne i wydobywa\u0107 ponadczasowe lekcje z Pisma. Ta dynamiczna \u017cydowska metoda interpretacyjna utrzymuje biblijny tekst \u017cywy, pozwalaj\u0105c ka\u017cdemu pokoleniu anga\u017cowa\u0107 si\u0119 w jego m\u0105dro\u015b\u0107 na nowo,ale niesie r\u00f3wnie\u017c wysokie ryzyko przys\u0142oni\u0119cia biblijnego objawienia m\u0105dro\u015bci\u0105 komentator\u00f3w, kt\u00f3rzy cz\u0119sto maj\u0105 dobre intencje, lecz bywa, \u017ce s\u0105 b\u0142\u0119dnie poinformowani lub ideologicznie ukierunkowani.<\/p>\n Po zdefiniowaniu trzech powy\u017cej wspomnianych poj\u0119\u0107, istotnych dla odpowiedzialnej interpretacji tekst\u00f3w ekstra- i parabiblijnych (pseudepigrafy, Targum i Midrasz), mo\u017cemy teraz przyjrze\u0107 si\u0119 kilku reprezentatywnym przyk\u0142adom. Poni\u017cej wybrali\u015bmy kilka temat\u00f3w spo\u015br\u00f3d wielu mo\u017cliwych.<\/p>\n Istnieje obszerny zbi\u00f3r odniesie\u0144 dotycz\u0105cych Henocha, zwi\u0105zanych z jego uwielbieniem i przemian\u0105 z istoty ludzkiej w niebia\u0144sk\u0105. Oto kilka przyk\u0142ad\u00f3w:<\/p>\n \u201eI Pan powiedzia\u0142 do Micha\u0142a: We\u017a Henocha, zdejmij z niego jego ziemskie szaty, nama\u015b\u0107 go moj\u0105 s\u0142odk\u0105 wonno\u015bci\u0105 i odziej go szatami mojej chwa\u0142y<\/em>.\u201d (2 Hen 22,8)<\/em><\/p>\n \u201eI Pan zawo\u0142a\u0142 mnie i powiedzia\u0142: Henochu, usi\u0105d\u017a po mojej lewej stronie razem z Gabrielem<\/em>.\u201d (2 Hen 24,1)<\/em><\/p>\n \u201eA gdy spojrza\u0142em na siebie, by\u0142em jak jeden z pe\u0142nych chwa\u0142y, i nie by\u0142o \u017cadnej dostrzegalnej r\u00f3\u017cnicy.\u201d (2 Hen 22,10)\u00a0<\/em><\/p>\n W niebia\u0144skiej rzeczywisto\u015bci Henoch zosta\u0142 przemieniony w istot\u0119 anielsk\u0105 i otrzyma\u0142 wysok\u0105 rang\u0119 w hierarchii niebieskiej. Cho\u0107 by\u0142 kiedy\u015b zwyk\u0142ym cz\u0142owiekiem, teraz (przynajmniej wed\u0142ug \u201ejego\u201d w\u0142asnego \u015bwiadectwa) nie by\u0142o \u017cadnej widocznej r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy nim a innymi pot\u0119\u017cnymi istotami niebieskimi.<\/p>\n W tekstach zwi\u0105zanych z Henochem pojawia si\u0119 tak\u017ce motyw jego nowej roli jako pot\u0119\u017cnego niebia\u0144skiego sekretarza\/pisarza\/po\u015brednika. Oto kilka przyk\u0142ad\u00f3w:<\/p>\n \u201eI powiedzia\u0142 do mnie: Henochu, sprawiedliwy pisarzu, id\u017a, oznajmij Czuwaj\u0105cym z nieba, kt\u00f3rzy opu\u015bcili wysoki niebosk\u0142on\u2026<\/em>\u201d (1 Hen 15,1)<\/em><\/p>\n \u201eHenoch, pisarz sprawiedliwo\u015bci, zosta\u0142 pos\u0142any, by og\u0142osi\u0107 s\u0105d Czuwaj\u0105cym.\u201d (1 Hen 12,4)<\/em><\/p>\n \u201eHenocha umieszczono w Ogrodzie, aby spisywa\u0142 s\u0105dy i uczy\u0142 sprawiedliwo\u015bci anio\u0142\u00f3w.\u201d (Ksi\u0119ga Jubileusz\u00f3w 10,17)<\/em><\/p>\n \u201eHenoch, pisarz, zosta\u0142 zabrany do niebios, aby wstawia\u0107 si\u0119 za Czuwaj\u0105cymi.\u201d (Ksi\u0119ga Gigant\u00f3w, Zwoje znad Morza Martwego 4Q530)<\/em><\/p>\n Fragmenty z 1 Henocha, Ksi\u0119gi Jubileusz\u00f3w i Ksi\u0119gi Gigant\u00f3w ukazuj\u0105 Henocha jako sprawiedliwego pisarza i or\u0119downika, powo\u0142anego do przekazania boskiego s\u0105du Czuwaj\u0105cym, czyli upad\u0142ym anio\u0142om, kt\u00f3rzy wed\u0142ug 1 Hen 6\u201311 porzucili swoje niebia\u0144skie role, po\u0142\u0105czyli si\u0119 z ludzkimi kobietami i zbezcze\u015bcili ziemi\u0119, co doprowadzi\u0142o do potopu. Ta tradycja sprawiedliwego pos\u0142a\u0144ca og\u0142aszaj\u0105cego s\u0105d zbuntowanym istotom duchowym wsp\u00f3\u0142brzmi z odniesieniami w nowotestamentowych listach przypisywanych Piotrowi, zw\u0142aszcza 1 P 3,19\u201320 i 2 P 2,4\u20135, gdzie Chrystus opisywany jest jako g\u0142osz\u0105cy do \u201educh\u00f3w zamkni\u0119tych w wi\u0119zieniu\u201d, a s\u0105d nad anio\u0142ami zostaje powi\u0105zany z czasami Noego. Zar\u00f3wno teksty henochiczne, jak i pisma przypisywane Piotrowi czerpi\u0105 z tego samego zaplecza teologicznego, zakorzenionego w judaizmie okresu Drugiej \u015awi\u0105tyni, dotycz\u0105cego Bo\u017cej sprawiedliwo\u015bci, upadku anio\u0142\u00f3w oraz czas\u00f3w przedpotopowych.<\/p>\n Jednak Piotr reinterpretowa\u0142 t\u0119 tradycj\u0119 w perspektywie chrystologicznej, podkre\u015blaj\u0105c Boski autorytet Chrystusa, Jego zbawcz\u0105 misj\u0119 i ostateczne zwyci\u0119stwo, w przeciwie\u0144stwie do ludzkiej, pisarskiej i wstawienniczej roli Henocha.<\/p>\n Najbardziej intryguj\u0105ca tradycja henochiczna, obecna w 3 Ksi\u0119dze Henocha<\/em>, wy\u0142ania si\u0119 dopiero w V\u2013VI wieku n.e., znacznie p\u00f3\u017aniej ni\u017c 1 Henoch<\/em> i 2 Henoch<\/em> (powsta\u0142e pomi\u0119dzy 300 p.n.e. a 200 n.e.). Tekst ten opisuje uwielbienie Henocha w spos\u00f3b, kt\u00f3ry niesie ze sob\u0105 uderzaj\u0105ce (i nie do przyj\u0119cia) implikacje teologiczne zar\u00f3wno dla judaizmu, jak i chrze\u015bcija\u0144stwa.<\/p>\n W 3 Henochu<\/em> rabbi Iszmael odbywa podr\u00f3\u017c do nieba, gdzie spotyka Metatrona. Metatron jawi si\u0119 jako najwy\u017cszy anio\u0142 (podobny do koncepcji Anio\u0142a Pa\u0144skiego), cz\u0119sto identyfikowany z Henochem przemienionym w istot\u0119 niebia\u0144sk\u0105. Pe\u0142ni funkcj\u0119 Bo\u017cego pisarza, zapisuj\u0105c ludzkie czyny i wydarzenia kosmiczne, a tak\u017ce dzia\u0142a jako boski po\u015brednik. Etymologia jego imienia jest niepewna i wysuni\u0119to wiele teorii. Najbardziej prawdopodobne jednak jest to, \u017ce imi\u0119 Metatron<\/em>, cho\u0107 zapisane po hebrajsku, wywodzi si\u0119 z greckiego wyra\u017cenia meta thronos<\/em>, kt\u00f3re oznacza \u201eobok tronu\u201d.<\/p>\n \u201eRabi Iszmael powiedzia\u0142: \u015awi\u0119ty, niech b\u0119dzie b\u0142ogos\u0142awiony, wzi\u0105\u0142 mnie i uni\u00f3s\u0142 na wysoko\u015b\u0107\u2026 i ukaza\u0142 mi Metatrona, swojego s\u0142ug\u0119\u2026 i powiedzia\u0142 do mnie: \u2018To jest Henoch, syn Jereda\u2026 kt\u00f3rego zabra\u0142em spo\u015br\u00f3d nich, kt\u00f3rego wynios\u0142em, aby s\u0142u\u017cy\u0142 przed Moim Tronem Chwa\u0142y.\u2019<\/em>\u201d (3 Hen 4,1\u201310)<\/em><\/p>\n Wywy\u017cszony status Metatrona zostaje dodatkowo podkre\u015blony:<\/p>\n \u201e\u015awi\u0119ty\u2026 ustanowi\u0142 mnie (Metatrona) ksi\u0119ciem i w\u0142adc\u0105 nad wszystkimi ksi\u0105\u017c\u0119tami kr\u00f3lestw\u2026 A On wypisa\u0142 swoim palcem, niby pi\u00f3rem ognia, na koronie mojej g\u0142owy litery, przez kt\u00f3re zosta\u0142y stworzone niebo i ziemia.<\/em>\u201d (3 Hen 10,3\u20136)<\/em><\/p>\n \u201e\u015awi\u0119ty\u2026 po\u0142o\u017cy\u0142 swoj\u0105 r\u0119k\u0119 na mnie i pob\u0142ogos\u0142awi\u0142 mnie 1 365 000 b\u0142ogos\u0142awie\u0144stw. Zosta\u0142em powi\u0119kszony i wzrasta\u0142em, a\u017c dor\u00f3wna\u0142em \u015bwiatu d\u0142ugo\u015bci\u0105 i szeroko\u015bci\u0105. Uczyni\u0142 m\u00f3j tron podobnym do swojego tronu i moj\u0105 chwa\u0142\u0119 podobn\u0105 do swojej chwa\u0142y\u2026 i nazwa\u0142 mnie \u201eMniejszym JHWH\u201d w obecno\u015bci swojego niebia\u0144skiego domu.<\/em>\u201d (3 Hen 6,1)<\/em><\/p>\n Tytu\u0142 \u201eMniejszy JHWH\u201d (\u05d9\u05d4\u05d5\u05d4 \u05e7\u05d8\u05df) nadany uwielbionemu cz\u0142owiekowi w niebie stawia powa\u017cne wyzwania teologiczne. Dla chrze\u015bcija\u0144stwa pozostaje to w sprzeczno\u015bci z wiar\u0105 w Jezusa jako odwieczne S\u0142owo Boga, r\u00f3wne Ojcu w mocy i chwale, kt\u00f3ry zosta\u0142 ponownie uwielbiony w zmartwychwstaniu i wniebowst\u0105pieniu, a nie jako cz\u0142owiek wyniesiony do boskiego statusu, jak ma to miejsce w przypadku Henocha. Dla judaizmu istnienie drugiej pot\u0119\u017cnej istoty w niebie zagra\u017ca jego bezkompromisowemu monoteizmowi.<\/p>\n R\u00f3wnoleg\u0142a narracja w Talmudzie Babilo\u0144skim (Hagiga<\/em> 15a), pochodz\u0105ca z mniej wi\u0119cej tego samego okresu, opowiada o czterech rabinach, kt\u00f3rzy odwiedzaj\u0105 raj. Ich spotkanie z Metatronem wywo\u0142uje g\u0142\u0119bokie konsekwencje: tylko jeden powraca bezpiecznie, jeden umiera, jeden traci rozum, a Elisz\u00e1 ben Awuja (zwany Acher<\/em>, czyli \u201einny\u201d, po tym jak sta\u0142 si\u0119 judeochrze\u015bcijaninem\/chrze\u015bcija\u0144skim \u017bydem) reaguje w spos\u00f3b zakazany:<\/p>\n \u201eAcher zobaczy\u0142 Metatrona siedz\u0105cego i zapisuj\u0105cego zas\u0142ugi Izraela. Powiedzia\u0142: \u2018Przecie\u017c nauczano, \u017ce w g\u00f3rze nie ma siedzenia, nie ma rywalizacji\u2026 By\u0107 mo\u017ce \u2014 nie daj Bo\u017ce! \u2014 istniej\u0105 dwie moce w niebie?!\u2019\u201d Talmud Babilo\u0144ski, Hagiga 15a)<\/em><\/p>\n Opowie\u015b\u0107 ujawnia, \u017ce mimo wykonywania Bo\u017cego polecenia Metatron nie powsta\u0142, gdy rabini si\u0119 zbli\u017cyli, co doprowadzi\u0142o do ich zamieszania. Za ten czyn zostaje zgromiony i otrzymuje czterdzie\u015bci ognistych raz\u00f3w od anielskich istot, co ma podkre\u015bli\u0107, \u017ce w niebie w\u0142adz\u0119 sprawuje tylko jeden autorytet.<\/p>\n Tradycja henochiczna, z jej barwn\u0105 opowie\u015bci\u0105 o wniebowst\u0105pieniu Henocha, jego obowi\u0105zkach w \u015bwiecie niebia\u0144skim oraz przemianie w Metatrona, zaprasza nas w bezkresn\u0105 wyobra\u017ani\u0119 staro\u017cytnych \u017cydowskich i wczesnochrze\u015bcija\u0144skich my\u015blicieli. Utkane z nici pseudepigraf\u00f3w, Targumu i Midraszu teksty te stanowi\u0105 pe\u0142ne pasji pr\u00f3by rozwik\u0142ania tajemnicy kr\u00f3tkiej wzmianki o Henochu w Ksi\u0119dze Rodzaju (5,21\u201324). Jako historyczne skarby rzucaj\u0105 \u015bwiat\u0142o na teologiczne poszukiwania oraz tw\u00f3rczego ducha staro\u017cytnych wsp\u00f3lnot, jednak ich spekulatywny charakter i p\u00f3\u017ane powstanie (300 p.n.e.\u2013VI w. n.e.) przypominaj\u0105 nam, \u017ce nie stanowi\u0105 one nieomylnego g\u0142osu Bo\u017cej prawdy.<\/p>\n Teksty henochiczne, cz\u0119sto okre\u015blane jako \u201ezaginione ksi\u0119gi Biblii\u201d, pozostaj\u0105 w znacznym napi\u0119ciu z nauczaniem Nowego Testamentu, co podkre\u015bla, dlaczego nigdy nie zosta\u0142y uznane za S\u0142owo Bo\u017ce. Ich spekulatywne opowie\u015bci odbiegaj\u0105 od tego, co wydaje si\u0119 do\u015b\u0107 jasne w Pi\u015bmie, szczeg\u00f3lnie w sposobie przedstawienia Bo\u017cego s\u0105du i autorytetu. W tradycji henochicznej przyczyn\u0119 potopu upatruje si\u0119 w \u201eSynach Bo\u017cych\u201d, kt\u00f3rzy przekroczyli niebia\u0144skie granice, po\u015blubiaj\u0105c ludzkie kobiety, co pozostaje w ostrym kontra\u015bcie z naciskiem Nowego Testamentu na ludzki grzech jako pow\u00f3d Bo\u017cego s\u0105du (Rz 5,12). Ponadto przedstawienie Henocha jako postaci chrystopodobnej, g\u0142osz\u0105cej duchom w wi\u0119zieniu, zaciera wyj\u0105tkowy autorytet Chrystusa opisany w 1 P 3,19\u201320, gdzie to Chrystus, nie Henoch, wype\u0142nia t\u0119 misj\u0119. Najbardziej uderzaj\u0105cym przyk\u0142adem jest wywy\u017cszenie Henocha do rangi Metatrona, \u201eMniejszego JHWH\u201d (3 Hen 6,1), co stoi w sprzeczno\u015bci z wysok\u0105 chrystologi\u0105 Ewangelii Jana, kt\u00f3ra potwierdza, \u017ce to Chrystus jest \u201edrug\u0105 moc\u0105 w niebie\u201d, a nie Henoch (J 1,1.14).\u00a0R\u00f3\u017cnice te uwydatniaj\u0105 teologiczny dystans mi\u0119dzy tradycj\u0105 henochiczn\u0105 a przes\u0142aniem Nowego Testamentu, a jednocze\u015bnie potwierdzaj\u0105, \u017ce obie tradycje czerpa\u0142y z tego samego bogatego \u017ar\u00f3d\u0142a staro\u017cytnego judaizmu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Kr\u00f3tka i zagadkowa wzmianka o Henochu w Biblii od dawna fascynuje zar\u00f3wno \u017byd\u00f3w, jak i chrze\u015bcijan, pozostawiaj\u0105c ich z g\u0142\u0119bok\u0105 ciekawo\u015bci\u0105 dotycz\u0105c\u0105 jego \u017cycia, a jeszcze bardziej jego tajemniczego losu. Ksi\u0119ga Rodzaju przedstawia Henocha z uderzaj\u0105c\u0105 zwi\u0119z\u0142o\u015bci\u0105, oferuj\u0105c niewiele szczeg\u00f3\u0142\u00f3w o tym, kim by\u0142 i dlaczego zosta\u0142 zabrany przez Boga (Rdz 5,21\u201324). Ten niedostatek informacji […]<\/p>\n","protected":false},"author":350,"featured_media":12964,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"give_campaign_id":0,"footnotes":""},"categories":[487],"tags":[],"class_list":["post-14666","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-hot-topic-pl"],"yoast_head":"\nPrzemienienie w istot\u0119 niebiesk\u0105<\/strong><\/h3>\n
Henoch jako niebia\u0144ski sekretarz<\/strong><\/h3>\n
Przemiana Henocha w Metatrona<\/strong><\/h3>\n
Zako\u0144czenie<\/strong><\/h3>\n