{"id":15291,"date":"2025-02-27T10:42:28","date_gmt":"2025-02-27T07:42:28","guid":{"rendered":"https:\/\/drelisblog.com\/?p=15291"},"modified":"2026-01-11T17:38:16","modified_gmt":"2026-01-11T14:38:16","slug":"list-do-galatow-w-kontekscie-judaizmu-i-wieku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/list-do-galatow-w-kontekscie-judaizmu-i-wieku\/","title":{"rendered":"List do Galat\u00f3w w kontek\u015bcie judaizmu I wieku"},"content":{"rendered":"

W niniejszym artykule ponownie odczytujemy List Paw\u0142a do Galat\u00f3w, jedno z najwcze\u015bniejszych pism Nowego Testamentu, z perspektywy zr\u00f3\u017cnicowanego krajobrazu judaizmu I wieku, unikaj\u0105c p\u00f3\u017aniejszych, chrze\u015bcija\u0144skich za\u0142o\u017ce\u0144 supersesjonistycznych (teologii zast\u0119pstwa). Termin, kt\u00f3rego Pawe\u0142 u\u017cywa, Ioudaismos<\/em> (\u1f38\u03bf\u03c5\u03b4\u03b1\u03ca\u03c3\u03bc\u03cc\u03c2, cz\u0119sto oddawany jako \u201ejudaizm\u201d), nie oznacza wyodr\u0119bnionej religii w nowoczesnym sensie tego s\u0142owa. W realiach I wieku nie istnia\u0142y jeszcze jasno zdefiniowane systemy religijne takie jak chrze\u015bcija\u0144stwo czy islam. Ioudaismos<\/em> wyra\u017ca\u0142 raczej gorliwe przywi\u0105zanie do \u017cydowskich tradycji przodk\u00f3w oraz charakterystycznego stylu \u017cycia, cz\u0119sto \u015bwiadomie przeciwstawianego kulturze hellenistycznej. To samo znaczenie pojawia si\u0119 w 2 Ksi\u0119dze Machabejskiej (2,21; 8,1; 14,38), gdzie termin ten r\u00f3wnie\u017c odnosi si\u0119 do \u017carliwego zaanga\u017cowania w \u017cydowsk\u0105 praktyk\u0119 i to\u017csamo\u015b\u0107.<\/p>\n

List ten odnosi si\u0119 do kryzysu we wsp\u00f3lnotach galackich, gdzie niekt\u00f3rzy \u017cydowscy ewangeli\u015bci uznaj\u0105cy Jezusa za Mesjasza przekonywali wierz\u0105cych pochodzenia poga\u0144skiego, \u017ce pe\u0142na przynale\u017cno\u015b\u0107 do ludu Bo\u017cego wymaga przyj\u0119cia praktyk Tory na spos\u00f3b prozelit\u00f3w, w tym takich znak\u00f3w to\u017csamo\u015bci jak obrzezanie i przestrzeganie zasad kaszrutu. Pawe\u0142 zdecydowanie sprzeciwia si\u0119 temu stanowisku, argumentuj\u0105c, \u017ce poganie zostaj\u0105 w\u0142\u0105czeni w obietnic\u0119 dan\u0105 Abrahamowi wy\u0142\u0105cznie przez wiar\u0119 w \u017cydowskiego Mesjasza, bez konieczno\u015bci stawania si\u0119 prozelitami.<\/p>\n

Niniejsze studium koncentruje si\u0119 na dw\u00f3ch kluczowych fragmentach: na konfrontacji Paw\u0142a z Piotrem w Antiochii oraz na jego alegorycznej interpretacji, w kt\u00f3rej Pawe\u0142 \u0142\u0105czy Hagar, Prawo i obecne Jeruzalem ze statusem przymierza rozumianym jako niewola. Przeciwstawia im Sar\u0119, wolno\u015b\u0107 oraz niebia\u0144skie Jeruzalem. W ca\u0142ym artykule \u015bledzimy logik\u0119 Paw\u0142a od pocz\u0105tku listu, ukazuj\u0105c, w jaki spos\u00f3b jego argumentacja wyrasta z wewn\u0105trz-\u017cydowskiej debaty dotycz\u0105cej statusu wierz\u0105cych pogan w eschatologicznym czasie zapocz\u0105tkowanym przez Mesjasza.<\/p>\n

Ustanowienie autorytetu apostolskiego i niezale\u017cno\u015bci (Ga 1)<\/strong><\/p>\n

Pawe\u0142 rozpoczyna list, przedstawiaj\u0105c si\u0119 jako aposto\u0142 powo\u0142any nie przez jak\u0105kolwiek w\u0142adz\u0119 ludzk\u0105, lecz bezpo\u015brednio przez Boga Ojca i Jezusa, Mesjasza (Ga 1,1\u20135). Ju\u017c na wst\u0119pie wyra\u017ca zdumienie i g\u0142\u0119bokie zaniepokojenie, \u017ce wierz\u0105cy w Galacji (byli poganie, kt\u00f3rzy uwierzyli w \u017cydowskiego Chrystusa) tak szybko odwracaj\u0105 si\u0119 od prawdziwej Ewangelii (Ga 1,6\u20137). Wypowiada przy tym uroczyst\u0105 kl\u0105tw\u0119 wobec ka\u017cdego, kto g\u0142osi\u0142by nauk\u0119 sprzeczn\u0105 z Ewangeli\u0105, kt\u00f3r\u0105 on sam wcze\u015bniej im przekaza\u0142 (Ga 1,8\u20139).<\/p>\n

Aby uzasadni\u0107 sw\u00f3j apostolski autorytet, zw\u0142aszcza prawo do formu\u0142owania tak stanowczych napomnie\u0144, Pawe\u0142 ju\u017c na pocz\u0105tku listu przywo\u0142uje swoj\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107. Podkre\u015bla, \u017ce od m\u0142odych lat by\u0142 gorliwym wyznawc\u0105 \u017cydowskich tradycji przodk\u00f3w i przewy\u017csza\u0142 gorliwo\u015bci\u0105 wielu r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w. Nast\u0119pnie wyja\u015bnia, \u017ce B\u00f3g objawi\u0142 w nim (a nie jedynie jemu) swojego Syna i poprzez to objawienie powo\u0142a\u0142 go do g\u0142oszenia Ewangelii w\u015br\u00f3d pogan (Ga 1,11\u201316a). Gdy to si\u0119 sta\u0142o, Pawe\u0142 nie zasi\u0119ga\u0142 rady \u017cadnych ludzkich autorytet\u00f3w ani nie uda\u0142 si\u0119 do Jerozolimy, aby konsultowa\u0107 si\u0119 z aposto\u0142ami Pana. Zamiast tego uda\u0142 si\u0119 do Arabii, a nast\u0119pnie powr\u00f3ci\u0142 do Damaszku (Ga 1,16b\u201317). Akcentuj\u0105c ten ci\u0105g wydarze\u0144, Pawe\u0142 podkre\u015bla swoj\u0105 niezale\u017cno\u015b\u0107 od ludzkiego ustanowienia. Dopiero po trzech latach uda\u0142 si\u0119 do Jerozolimy, aby odwiedzi\u0107 Kefasa (Piotra) i spotka\u0107 si\u0119 z Jakubem, bratem Pana, a pobyt ten trwa\u0142 pi\u0119tna\u015bcie dni (Ga 1,18\u201320). Nast\u0119pnie uda\u0142 si\u0119 do krain Syrii i Cylicji. Cho\u0107 Ko\u015bcio\u0142y Judei s\u0142ysza\u0142y o jego przemianie, samego Paw\u0142a nigdy osobi\u015bcie nie pozna\u0142y (Ga 1,21\u201324).<\/p>\n

Porozumienie jerozolimskie i konfrontacja w Antiochii (Ga 2)<\/strong><\/p>\n

Cho\u0107 Pawe\u0142, jako religijny \u017byd, regularnie udawa\u0142 si\u0119 do Jerozolimy, dopiero po czternastu latach, poruszony objawieniem Bo\u017cym, przyby\u0142 tam wraz z Barnab\u0105, wsp\u00f3\u0142wyznawc\u0105 pochodzenia \u017cydowskiego, oraz z Tytusem, Grekiem niepoddanym obrzezaniu (Ga 2,1\u20132a). Podczas tego pobytu przedstawi\u0142 prywatnie swoj\u0105 Ewangeli\u0119 skierowan\u0105 do pogan czo\u0142owym aposto\u0142om, aby upewni\u0107 si\u0119 co do zgodno\u015bci g\u0142oszonej nauki (Ga 2,2b).<\/p>\n

Ewangelia Paw\u0142a wymaga\u0142a zatem wy\u0142\u0105cznej wierno\u015bci Bogu Izraela poprzez Chrystusa, a zarazem pos\u0142usze\u0144stwa podstawowym przykazaniom Tory, takim jak Dekalog oraz postanowienia Soboru Jerozolimskiego (Dz 15,19\u201320.28\u201329; powt\u00f3rzone w Dz 21,25). Postanowienia te opiera\u0142y si\u0119 na przepisach Ksi\u0119gi Kap\u0142a\u0144skiej 17\u201318, kt\u00f3re odnosz\u0105 si\u0119 wprost do \u201ecudzoziemc\u00f3w przebywaj\u0105cych po\u015br\u00f3d Izraela\u201d (Kp\u0142 17,8.10.12\u201313.15). Taki zakres zobowi\u0105za\u0144 wyklucza\u0142 jednak wierz\u0105cych pogan spod ochrony prawnej, jak\u0105 Imperium Rzymskie przyznawa\u0142o \u017bydom. R\u00f3wnocze\u015bnie odr\u00f3\u017cnia\u0142 on podej\u015bcie Paw\u0142a od stanowiska innych judeochrze\u015bcija\u0144skich nauczycieli, kt\u00f3rzy wymagali od pogan pe\u0142nego zachowywania Tory.<\/p>\n

Pod wieloma wzgl\u0119dami ta cz\u0119\u015bciowa zgodno\u015b\u0107 z Tor\u0105 by\u0142a dla pogan niekorzystna. Wyznawcy \u017cydowskiego Chrystusa pochodzenia poga\u0144skiego znale\u017ali si\u0119 w swoistej religijnej pr\u00f3\u017cni w obr\u0119bie Imperium Rzymskiego. Nie przechodz\u0105c konwersji prozelickiej, nie byli uznawani za \u017byd\u00f3w; jednocze\u015bnie porzucili poga\u0144skie zwyczaje, wierzenia i tradycje, w kt\u00f3rych si\u0119 urodzili. Dla w\u0142adz rzymskich oraz znacznej cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa takie zerwanie jawi\u0142o si\u0119 jako postawa niebezpieczna, nielojalna i wroga wobec Rzymu.<\/p>\n

Pawe\u0142 zauwa\u017ca, \u017ce aposto\u0142owie nie zmusili Tytusa do poddania si\u0119 obrzezaniu (Ga 2,3), uznali podw\u00f3jne Bo\u017ce pos\u0142anie: Piotra do \u017byd\u00f3w (co nabierze znaczenia w dalszej cz\u0119\u015bci tego studium) oraz Paw\u0142a do pogan (Ga 2,7\u20138), i podali mu prawic\u0119 na znak wsp\u00f3lnoty. Tym samym potwierdzili jego misj\u0119 w\u015br\u00f3d pogan, sami natomiast skoncentrowali si\u0119 na obrzezanych (Ga 2,9).<\/p>\n

Nast\u0119pnie Pawe\u0142 relacjonuje swoj\u0105 konfrontacj\u0119 z aposto\u0142em Piotrem, dotycz\u0105c\u0105 b\u0142\u0119du o charakterze zar\u00f3wno teologicznym, jak i praktycznym:<\/p>\n

\n

\u201eGdy potem Kefas przyby\u0142 do Antiochii, sprzeciwi\u0142em mu si\u0119 w twarz, bo na to zas\u0142ugiwa\u0142. Zanim bowiem przyszli niekt\u00f3rzy od Jakuba, jada\u0142 razem z poganami; gdy jednak przyszli, zacz\u0105\u0142 si\u0119 usuwa\u0107 i trzyma\u0107 z dala, boj\u0105c si\u0119 tych, kt\u00f3rzy byli z obrzezania. Wraz z nim ob\u0142udnie post\u0119powali tak\u017ce inni \u017bydzi, tak \u017ce nawet Barnaba da\u0142 si\u0119 wci\u0105gn\u0105\u0107 w ich ob\u0142ud\u0119.\u201d (Ga 2,11\u201313)<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n

Pawe\u0142 w innym miejscu okre\u015bla Jakuba mianem \u201efilara\u201d Ko\u015bcio\u0142a jerozolimskiego (Ga 2,9). Z jego \u015bwiadectwa wynika, \u017ce podczas spotkania w Jerozolimie Jakub popar\u0142 g\u0142oszon\u0105 przez Paw\u0142a Ewangeli\u0119 otwart\u0105 na pogan (Dz 15; Ga 2,7\u201310). Opisywany epizod pokazuje jednak, \u017ce nie wszyscy nale\u017c\u0105cy do \u017cydowsko-chrze\u015bcija\u0144skiego kr\u0119gu Jakuba w Jerozolimie akceptowali podej\u015bcie Paw\u0142a. Niekt\u00f3rzy wys\u0142annicy, reprezentuj\u0105cy bardziej rygorystycznych \u017byd\u00f3w wierz\u0105cych w Mesjasza \/ judeochrze\u015bcijan, najwyra\u017aniej uznali kierunek obrany przez Paw\u0142a za b\u0142\u0119dny. Przekonany ich argumentami Piotr w du\u017cej mierze wycofa\u0142 si\u0119 ze wsp\u00f3lnoty sto\u0142u z poganami, co sprowokowa\u0142o napomnienie ze strony Paw\u0142a. Wycofanie si\u0119 Piotra odzwierciedla\u0142o powszechn\u0105 w\u015br\u00f3d pobo\u017cnych \u017byd\u00f3w trosk\u0119 o czysto\u015b\u0107 rytualn\u0105 w kontek\u015bcie wsp\u00f3lnych posi\u0142k\u00f3w z poganami (Jub 22,16; Jdt 12,1\u20134; Tb 1,10\u201311; Dn 1,8\u201312).<\/p>\n

Wcze\u015bniejsza wsp\u00f3lnota sto\u0142u Piotra z poganami (Dz 10,9\u201348; 11,1\u201318) nie oznacza\u0142a, \u017ce porzuci\u0142 on \u017cydowskie przepisy pokarmowe. Pozostawa\u0142 przecie\u017c aposto\u0142em pos\u0142anym do \u017byd\u00f3w (Ga 2,8). By\u0142a ona natomiast \u015bmia\u0142\u0105 deklaracj\u0105 teologiczn\u0105: w Chrystusie \u017bydzi i poganie zostali zjednoczeni w spos\u00f3b bardziej intymny ni\u017c kiedykolwiek wcze\u015bniej, tak\u017ce poprzez wsp\u00f3lne posi\u0142ki i \u017cycie wsp\u00f3lnotowe (Ef 2,11\u201322). Pawe\u0142 oskar\u017ca jednak Piotra o ob\u0142ud\u0119, gdy ten, pod presj\u0105 wys\u0142annik\u00f3w z Jerozolimy (Ga 2,12), wycofa\u0142 si\u0119 ze wsp\u00f3lnoty sto\u0142u. Ten odwr\u00f3t poci\u0105gn\u0105\u0142 za sob\u0105 tak\u017ce innych \u017cydowskich wierz\u0105cych, w tym Barnab\u0119 (Ga 2,13).<\/p>\n

Najwa\u017cniejszym wersetem tej cz\u0119\u015bci jest nast\u0119puj\u0105cy fragment:<\/p>\n

\n

\u201eGdy zobaczy\u0142em, \u017ce nie post\u0119puj\u0105 zgodnie z prawd\u0105 Ewangelii, powiedzia\u0142em Kefasowi wobec wszystkich:
\u2018Je\u017celi ty, b\u0119d\u0105c \u017bydem, \u017cyjesz po poga\u0144sku, a nie po \u017cydowsku, dlaczego zmuszasz pogan do przyjmowania \u017cydowskich zwyczaj\u00f3w?\u2019\u201d (Ga 2,14)<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n

Szczeg\u00f3lne znaczenie ma tu sformu\u0142owanie: \u201eJe\u017celi ty, b\u0119d\u0105c \u017bydem, \u017cyjesz po poga\u0144sku, a nie po \u017cydowsku\u2026\u201d. Istnieje kilka sposob\u00f3w interpretacji tego zdania.<\/p>\n

Pierwsza, do\u015b\u0107 popularna interpretacja zak\u0142ada, \u017ce Piotr w pewnych momentach ca\u0142kowicie przyj\u0105\u0142 nie\u017cydowski styl \u017cycia i zacz\u0105\u0142 \u017cy\u0107 dok\u0142adnie tak jak poganin. Wydaje si\u0119 to jednak ma\u0142o prawdopodobne, skoro Piotr by\u0142 wyra\u017anie aposto\u0142em pos\u0142anym do \u017byd\u00f3w, czyli do obrzezanych.<\/p>\n

Druga interpretacja koncentruje si\u0119 na kwestii wsp\u00f3lnoty sto\u0142u. Poniewa\u017c \u017bydzi zazwyczaj nie spo\u017cywali posi\u0142k\u00f3w z poganami, a Piotr czyni\u0142 to do momentu przybycia ludzi od Jakuba, Paw\u0142owe okre\u015blenie \u201e\u017cy\u0107 po poga\u0144sku\u201d mo\u017ce odnosi\u0107 si\u0119 w\u0142a\u015bnie do tej praktyki. W takim uj\u0119ciu \u201e\u017cy\u0107 po poga\u0144sku\u201d oznacza\u0142oby \u201ejada\u0107 ze wszystkimi\u201d, natomiast \u201e\u017cy\u0107 po \u017cydowsku\u201d – je\u015b\u0107 wy\u0142\u0105cznie we wsp\u00f3lnocie z innymi \u017bydami.<\/p>\n

Trzecia, mniej rozpowszechniona interpretacja zosta\u0142a zaproponowana przez Marka Nanosa i rozwini\u0119ta przez badaczy zwi\u0105zanych z nurtem \u201ePaul within Judaism\u201d<\/em>. Wed\u0142ug nich sformu\u0142owanie \u201e\u017cyjesz po poga\u0144sku, a nie po \u017cydowsku\u201d (\u1f10\u03b8\u03bd\u03b9\u03ba\u1ff6\u03c2 \u03ba\u03b1\u1f76 \u03bf\u1f50\u03c7\u1f76 \u1f38\u03bf\u03c5\u03b4\u03b1\u03ca\u03ba\u1ff6\u03c2 \u03b6\u1fc7\u03c2) nie opisuje przede wszystkim kulturowych ani dietetycznych praktyk Piotra. Odnosi si\u0119 raczej do rzeczywisto\u015bci teologicznej, na kt\u00f3r\u0105 Pawe\u0142 k\u0142adzie nacisk. Cho\u0107 Piotr pozostaje \u017bydem, to jednak \u201e\u017cyje\u201d on teraz przed Bogiem, to znaczy jest usprawiedliwiony i znajduje si\u0119 we w\u0142a\u015bciwej relacji przymierza z JHWH, w taki sam spos\u00f3b jak poganie: z \u0142aski, przez wiar\u0119 w Chrystusa. Dzieje si\u0119 to niezale\u017cnie od polegania na \u201euczynkach Prawa\u201d (takich jak obrzezanie czy przestrzeganie przepis\u00f3w pokarmowych) jako trwa\u0142ej podstawie usprawiedliwienia. W takim uj\u0119ciu Pawe\u0142 oskar\u017ca Piotra o ob\u0142ud\u0119 w\u0142a\u015bnie z powodu jego wycofania si\u0119 ze wsp\u00f3lnoty sto\u0142u. Taki krok, sugeruje Pawe\u0142, wywiera presj\u0119 na pogan, aby \u201ejudaizowali\u201d (\u1f30\u03bf\u03c5\u03b4\u03b1\u0390\u03b6\u03b5\u03b9\u03bd), czyli przyjmowali \u017cydowskie zwyczaje przodk\u00f3w, by zachowa\u0107 pe\u0142n\u0105 akceptacj\u0119 we wsp\u00f3lnocie apostolskiej.<\/p>\n

Ta ostatnia interpretacja ma t\u0119 zalet\u0119, \u017ce bezpo\u015brednio \u0142\u0105czy zarzut Paw\u0142a z j\u0119zykiem usprawiedliwienia, kt\u00f3ry pojawia si\u0119 natychmiast w wersetach 15\u201316:<\/p>\n

\n

\u201eMy z urodzenia jeste\u015bmy \u017bydami, a nie \u2018grzesznikami\u2019 spo\u015br\u00f3d pogan. A jednak wiedz\u0105c, \u017ce cz\u0142owiek osi\u0105ga usprawiedliwienie nie przez uczynki Prawa, lecz jedynie przez wiar\u0119 w Jezusa Chrystusa, tak\u017ce i my uwierzyli\u015bmy w Chrystusa Jezusa, aby dost\u0105pi\u0107 usprawiedliwienia z wiary w Chrystusa, a nie z uczynk\u00f3w Prawa, poniewa\u017c z uczynk\u00f3w Prawa nie b\u0119dzie usprawiedliwiony \u017caden cz\u0142owiek.\u201d (Ga 2,15\u201316)<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n

Izraelici, mimo \u017ce zostali wychowani pod sprawiedliwym Prawem Tory, zostaj\u0105 usprawiedliwieni przed Bogiem Izraela w ten sam spos\u00f3b co poganie, kt\u00f3rzy tego przywileju nie posiadali. Dla Paw\u0142a jest jasne, \u017ce gdyby sprawiedliwo\u015b\u0107 w sensie zbawienia mog\u0142a zosta\u0107 osi\u0105gni\u0119ta jedynie przez zachowywanie przykaza\u0144 Tory, w\u00f3wczas nie by\u0142oby \u017cadnego powodu, by Chrystus Jezus poni\u00f3s\u0142 tak wysok\u0105 cen\u0119, jak\u0105 zap\u0142aci\u0142 (Ga 2,17\u201321).<\/p>\n

Wiara, Abraham i rola Prawa (Ga 3)<\/strong><\/p>\n

W trzecim rozdziale Listu do Galat\u00f3w Pawe\u0142 ostro gani wierz\u0105cych w Galacji: \u201eO nierozumni Galaci! Kt\u00f3\u017c was zauroczy\u0142? Przecie\u017c przed waszymi oczami zosta\u0142 jasno ukazany Jezus Chrystus jako ukrzy\u017cowany\u201d (Ga 3,1). Nast\u0119pnie stawia im seri\u0119 pyta\u0144 retorycznych, zmuszaj\u0105c ich do przyznania, \u017ce Ducha \u015awi\u0119tego otrzymali oraz do\u015bwiadczyli cud\u00f3w dzi\u0119ki \u201es\u0142uchaniu z wiar\u0105\u201d, zanim przyj\u0119li pe\u0142ne zachowywanie Tory, a nie po nim (Ga 3,2\u20135).<\/p>\n

Pawe\u0142 odwo\u0142uje si\u0119 nast\u0119pnie bezpo\u015brednio do Abrahama: podobnie jak Galaci otrzymali Bo\u017ce b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo wy\u0142\u0105cznie przez wiar\u0119, tak i Abraham zosta\u0142 uznany przez Boga za sprawiedliwego na podstawie samej wiary, na d\u0142ugo przed obrzezaniem. Co wi\u0119cej, Pawe\u0142 podkre\u015bla, \u017ce Pismo \u015awi\u0119te zapowiedzia\u0142o, i\u017c droga wiary Abrahama stanie si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa dla wszystkich narod\u00f3w: \u201eW tobie b\u0119d\u0105 b\u0142ogos\u0142awione wszystkie narody\u201d (Ga 3,6\u20139).<\/p>\n

Rozwijaj\u0105c wcze\u015bniejsz\u0105 my\u015bl, \u017ce zar\u00f3wno poganie, jak i Izraelici s\u0105 grzesznikami (Ga 2,15\u201317), Pawe\u0142 argumentuje, i\u017c nikt nie jest w stanie doskonale wype\u0142ni\u0107 wszystkich wymaga\u0144 Bo\u017cego Prawa. Dlatego nawet ci, kt\u00f3rzy szczerze staraj\u0105 si\u0119 zachowywa\u0107 ca\u0142\u0105 Tor\u0119 przekazan\u0105 przez Moj\u017cesza, pozostaj\u0105 pod Bo\u017cym przekle\u0144stwem. Pawe\u0142 przedstawia sp\u00f3jn\u0105 i przemy\u015blan\u0105 argumentacj\u0119, \u017ce Chrystus, \u017cydowski Mesjasz, uwolni\u0142 Izraela od tego przekle\u0144stwa, bior\u0105c je na siebie w swojej ofiarnej \u015bmierci (Ga 3,10\u201314). W ten spos\u00f3b Chrystus nie tylko wyzwoli\u0142 Izraelit\u00f3w spod przekle\u0144stwa, lecz tak\u017ce otworzy\u0142 poganom drog\u0119 do otrzymania obiecanego Ducha przez wiar\u0119, dok\u0142adnie tak, jak sta\u0142o si\u0119 to w przypadku Abrahama.<\/p>\n

Pawe\u0142 doprecyzowuje ponadto, \u017ce przymierze Boga z Abrahamem zosta\u0142o zawarte z Abrahamem i jego jednym, pojedynczym \u201epotomstwem\u201d – Chrystusem, kt\u00f3ry mia\u0142 od niego pochodzi\u0107, a nie z wieloma \u201epotomstwami\u201d (Ga 3,15\u201318). Sprawiedliwo\u015b\u0107 Abrahama przed Bogiem by\u0142a wy\u0142\u0105cznie rezultatem jego wiary w Bo\u017c\u0105 obietnic\u0119.<\/p>\n

Uprzedzaj\u0105c logiczne pytanie, kt\u00f3re musia\u0142o pojawi\u0107 si\u0119 w\u015br\u00f3d adresat\u00f3w listu: po co wi\u0119c w og\u00f3le zosta\u0142o dane Prawo?, Pawe\u0142 sam na nie odpowiada. Wyja\u015bnia, \u017ce Prawo zosta\u0142o dodane z powodu wyst\u0119pk\u00f3w Izraela i mia\u0142o charakter \u015brodka tymczasowego, koniecznego a\u017c do czasu przyj\u015bcia obiecanego Potomka (Ga 3,19). Przewiduj\u0105c mo\u017cliwe nieporozumienia, Pawe\u0142 odnosi si\u0119 do zarzutu, jakoby jego nauczanie sugerowa\u0142o, \u017ce \u015bwi\u0119te, sprawiedliwe i dobre Prawo Moj\u017cesza stoi w sprzeczno\u015bci z Bo\u017cymi obietnicami. Jego odpowied\u017a jest jednoznaczna: absolutnie nie. Prawo, jakkolwiek doskona\u0142e, nigdy nie by\u0142o zamierzone jako \u015brodek udzielania sprawiedliwo\u015bci (Ga 3,21\u201322).<\/p>\n

Pawe\u0142 postrzega Prawo raczej jako bezcenny dar dany Izraelowi, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 opiekuna lub wychowawcy prowadz\u0105cego ku obietnicy, Chrystusowi Jezusowi, Potomstwu Abrahama (Ga 3,23\u201324). Teraz jednak, gdy Chrystus przyszed\u0142, a wierz\u0105cy pok\u0142adaj\u0105 w Nim wiar\u0119, rola Prawa jako opiekuna osi\u0105gn\u0119\u0142a sw\u00f3j zamierzony kres. Cho\u0107 w pewnych wymiarach nadal istniej\u0105 r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy \u017bydem a poganinem, niewolnikiem a wolnym, m\u0119\u017cczyzn\u0105 a kobiet\u0105, to w kluczowej kwestii stani\u0119cia przed Bogiem nie ma ju\u017c uprzywilejowania ani hierarchii. Wszyscy wierz\u0105cy, zar\u00f3wno \u017bydzi, jak i poganie, maj\u0105 r\u00f3wny udzia\u0142 w dziedzictwie jako prawdziwe dzieci Abrahama (Ga 3,25\u201329).<\/p>\n

Aby jeszcze mocniej podkre\u015bli\u0107 ten argument, Pawe\u0142 pos\u0142uguje si\u0119 inn\u0105 analogi\u0105: dziedzica w zamo\u017cnym domu.<\/p>\n

Dziedzice, alegoria i dwa przymierza (Ga 4)<\/strong><\/p>\n

W czwartym rozdziale Pawe\u0142 ujmuje relacj\u0119 wierz\u0105cych do Prawa z innej perspektywy, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 analogi\u0105 niepe\u0142noletniego dziedzica w zamo\u017cnym domu, w kt\u00f3rym funkcjonuj\u0105 s\u0142udzy. Cho\u0107 dziecko\u2013dziedzic jest przeznaczone do obj\u0119cia ca\u0142ego maj\u0105tku, to w danym momencie podlega ograniczeniom i nadzorowi, kt\u00f3re w niczym nie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od sytuacji s\u0142ug. W \u015bwiecie rzymskim taki nadz\u00f3r sprawowali zazwyczaj zaufani niewolnicy domowi: opiekunowie (\u1f10\u03c0\u03af\u03c4\u03c1\u03bf\u03c0\u03bf\u03b9, epitropoi<\/em>) oraz zarz\u0105dcy (\u03bf\u1f30\u03ba\u03bf\u03bd\u03cc\u03bc\u03bf\u03b9, oikonomoi<\/em>). Podobnie zar\u00f3wno \u017bydzi, jak i poganie \u017cyli w stanie takiego ograniczenia a\u017c do chwili, gdy B\u00f3g zes\u0142a\u0142 swego Ducha, dzi\u0119ki kt\u00f3remu mogli przyj\u0105\u0107 Jego Syna i wo\u0142a\u0107: \u201eAbba, Ojcze\u201d. Wiara przemienia wierz\u0105cych ze statusu nadzorowanych s\u0142ug w dojrza\u0142ych syn\u00f3w (Ga 4,1\u20137).<\/p>\n

Cho\u0107 Pawe\u0142 w\u0142\u0105cza Izraelit\u00f3w w swoj\u0105 argumentacj\u0119, jego zasadniczym adresatem s\u0105 wierz\u0105cy pochodzenia poga\u0144skiego. Wzywa ich, by nie d\u0105\u017cyli do pe\u0142nego zachowywania Tory, skoro ju\u017c zostali uznani za syn\u00f3w na mocy obietnicy. Poddanie si\u0119 Prawu oznacza\u0142oby powr\u00f3t do ni\u017cszego, nadzorowanego statusu, niezale\u017cnie od tego, jak dobre i sprawiedliwe jest samo Prawo, podczas gdy przez wiar\u0119 s\u0105 ju\u017c dojrza\u0142ymi synami w Chrystusie.<\/p>\n

Ulegni\u0119cie fa\u0142szywemu nauczaniu niekt\u00f3rych wp\u0142ywowych judeochrze\u015bcijan, kt\u00f3rzy twierdzili, \u017ce wierz\u0105cy poganie musz\u0105 wzi\u0105\u0107 na siebie pe\u0142ne jarzmo przykaza\u0144 Tory, jak Izraelici, oznacza\u0142oby ponowne popadni\u0119cie w niewol\u0119 czego\u015b, co jest gorsze od doskona\u0142ej wolno\u015bci, kt\u00f3r\u0105 ju\u017c posiadaj\u0105 z \u0142aski przez wiar\u0119 (Ga 4,8\u201311).<\/p>\n

Pawe\u0142 nast\u0119pnie z czu\u0142o\u015bci\u0105 wspomina, jak serdecznie Galaci przyj\u0119li go, gdy po raz pierwszy g\u0142osi\u0142 im Ewangeli\u0119, mimo \u017ce zmaga\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas z chorob\u0105 fizyczn\u0105; okazali mu niezwyk\u0142\u0105 go\u015bcinno\u015b\u0107. Teraz jednak, pod wp\u0142ywem konkurencyjnych nauczycieli, odwr\u00f3cili si\u0119 od niego i odrzucaj\u0105 jego przes\u0142anie (Ga 4,12\u201316). Nast\u0119pnie Pawe\u0142 kontynuuje:<\/p>\n

\n

\u201ePowiedzcie mi, wy, kt\u00f3rzy chcecie by\u0107 pod Prawem: czy nie s\u0142uchacie Prawa?\u201d (Ga 4,21)<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n

Pawe\u0142 rzuca wyzwanie tym wierz\u0105cym w Galacji pochodzenia poga\u0144skiego, kt\u00f3rzy rozwa\u017caj\u0105 przej\u015bcie na judaizm przez konwersj\u0119 prozelick\u0105. Wzywa ich, aby ws\u0142uchali si\u0119 w samo Prawo, argumentuj\u0105c, \u017ce jego nauczanie pozostaje w pe\u0142nej zgodzie z tym fundamentalnym tekstem \u017cydowskim (Ga 4,21). Warto przy tym zauwa\u017cy\u0107, \u017ce w czasach Paw\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi nie czyta\u0142a \u015bwi\u0119tych tekst\u00f3w samodzielnie, lecz s\u0142uchano ich publicznego odczytywania w synagodze lub podobnym zgromadzeniu. Zachowanie w t\u0142umaczeniu charakterystycznego sformu\u0142owania Paw\u0142a (\u201eczy nie s\u0142uchacie Prawa?\u201d, a nie \u201eczy nie czytacie Prawa?\u201d) subtelnie przenosi nas w oralno-audytywn\u0105 kultur\u0119 jego epoki.<\/p>\n

\n

\u201eNapisane jest bowiem, \u017ce Abraham mia\u0142 dw\u00f3ch syn\u00f3w: jednego z niewolnicy, a drugiego z wolnej. Lecz syn niewolnicy urodzi\u0142 si\u0119 wed\u0142ug cia\u0142a, syn za\u015b wolnej \u2014 na mocy obietnicy.\u201d (Ga 4,22\u201323)<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n

Jest to streszczenie jednej z fundamentalnych opowie\u015bci Tory. Nast\u0119pnie Pawe\u0142 przechodzi do najbardziej wymagaj\u0105cego fragmentu ca\u0142ego Listu do Galat\u00f3w:<\/p>\n

\n

\u201eWydarzenia te maj\u0105 znaczenie alegoryczne. Kobiety te oznaczaj\u0105 dwa przymierza: jedno \u2014 z g\u00f3ry Synaj, rodz\u0105ce ku niewoli \u2014 to Hagar.\u201d (Ga 4,24)<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n

\n

\u201eHagar za\u015b oznacza g\u00f3r\u0119 Synaj w Arabii i odpowiada obecnemu Jeruzalem, bo wraz ze swymi dzie\u0107mi pozostaje w niewoli.\u201d (Ga 4,25)<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n

Uto\u017csamienie przez Paw\u0142a Hagar z \u201eobecnym Jeruzalem\u201d (\u03c4\u1fc7 \u03bd\u1fe6\u03bd \u1f38\u03b5\u03c1\u03bf\u03c5\u03c3\u03b1\u03bb\u1f75\u03bc), kt\u00f3re \u201epozostaje w niewoli wraz ze swymi dzie\u0107mi\u201d (\u03b4\u03bf\u03c5\u03bb\u03b5\u1f7b\u03b5\u03b9 \u03b3\u1f70\u03c1 \u03bc\u03b5\u03c4\u1f70 \u03c4\u1ff6\u03bd \u03c4\u1f73\u03ba\u03bd\u03c9\u03bd \u03b1\u1f50\u03c4\u1fc6\u03c2), stanowi najostrzejsze wyzwanie dla niesupersesjonistycznych odczyta\u0144 tej alegorii. Fragment ten zdaje si\u0119 bowiem przedstawia\u0107 wsp\u00f3\u0142czesny Paw\u0142owi judaizm zachowuj\u0105cy Tor\u0119, skupiony wok\u00f3\u0142 Jerozolimy, jako rzeczywisto\u015b\u0107 zniewolon\u0105. Jak zatem nale\u017cy rozumie\u0107 te s\u0142owa Paw\u0142a?<\/p>\n

Pawe\u0142, na potrzeby swojej argumentacji retorycznej, koncentruje si\u0119 na dw\u00f3ch przymierzach. Pierwszym z nich jest wielkie przymierze, kt\u00f3re JHWH zawar\u0142 z Izraelem za po\u015brednictwem Moj\u017cesza na g\u00f3rze Synaj. Drugim przymierzem jest to, kt\u00f3re JHWH zawar\u0142 z Abrahamem oraz z Chrystusem Jezusem jako jego \u201ePotomstwem\u201d (Ga 3,15\u201318).<\/p>\n

Ju\u017c na tym etapie Pawe\u0142 zapowiada, \u017ce b\u0119dzie m\u00f3wi\u0142 alegorycznie, co oznacza, \u017ce poszczeg\u00f3lne postacie i miejsca znane z Tory b\u0119d\u0105 reprezentowa\u0107 inne rzeczywisto\u015bci, poj\u0119cia i relacje.<\/p>\n

Dla czytelnik\u00f3w Listu do Galat\u00f3w wychowanych w tradycyjnej perspektywie chrze\u015bcija\u0144skiej fragment ten nie nastr\u0119cza wi\u0119kszych trudno\u015bci: judaizm, uto\u017csamiony z Prawem Moj\u017cesza, jawi si\u0119 jako religia niewoli, kt\u00f3ra spe\u0142ni\u0142a ju\u017c swoje zadanie i utraci\u0142a aktualno\u015b\u0107. Jednak dla odbiorcy czytaj\u0105cego List do Galat\u00f3w z wn\u0119trza \u017cydowskiego \u015bwiata I wieku ostra krytyka Paw\u0142a wymaga pogodzenia z innymi faktami. Przede wszystkim z tym, \u017ce aposto\u0142 Pawe\u0142 tak\u017ce po swoim nawr\u00f3ceniu do wiary w Chrystusa konsekwentnie okre\u015bla\u0142 siebie jako faryzeusza (Dz 23,6; por. Flp 3,5), a tak\u017ce z jego publicznymi dzia\u0142aniami, kt\u00f3re mia\u0142y na celu obalenie fa\u0142szywych pog\u0142osek, jakoby naucza\u0142 \u017byd\u00f3w w diasporze porzucania Prawa Moj\u017cesza, zaprzestania obrzezywania swoich dzieci czy odchodzenia od tradycji ojc\u00f3w (Dz 21,20\u201324).<\/p>\n

Jak Pawe\u0142 pos\u0142uguje si\u0119 metafor\u0105 niewoli?<\/strong><\/p>\n

Ten kontekst rzuca \u015bwiat\u0142o na alegori\u0119 Paw\u0142a z Listu do Galat\u00f3w 4, w kt\u00f3rej termin \u201eniewola\u201d (\u03b4\u03bf\u03c5\u03bb\u03b5\u03af\u03b1) zostaje u\u017cyty retorycznie w celu zestawienia podleg\u0142o\u015bci z wolno\u015bci\u0105 odnajdywan\u0105 w Chrystusie. Jak ju\u017c zauwa\u017cono, wielu niewolnik\u00f3w w rzymskich domach zajmowa\u0142o stanowiska oparte na zaufaniu: byli oni wychowawcami (\u03c0\u03b1\u03b9\u03b4\u03b1\u03b3\u03c9\u03b3\u03bf\u03af, paidag\u014dgoi<\/em>) lub administratorami (\u03bf\u1f30\u03ba\u03bf\u03bd\u03cc\u03bc\u03bf\u03b9, oikonomoi<\/em>), co wi\u0105za\u0142o si\u0119 z realn\u0105 odpowiedzialno\u015bci\u0105 i nadzorem. Funkcja ta by\u0142a analogiczna do roli \u201ewychowawcy\/opiekuna\u201d (\u03c0\u03b1\u03b9\u03b4\u03b1\u03b3\u03c9\u03b3\u03cc\u03c2; Ga 3,24\u201325), jak\u0105 Pawe\u0142 przypisuje Prawu. Jako obywatel rzymski Pawe\u0142 najprawdopodobniej dobrze zna\u0142 t\u0119 rzeczywisto\u015b\u0107 i dlatego \u015bwiadomie niuansuje metafor\u0119, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do tej w\u0142a\u015bnie, spo\u0142ecznie uznanej formy niewoli: nawet najbardziej powa\u017cani niewolnicy pozostawali pod nadzorem a\u017c do momentu wyzwolenia, co odpowiada statusowi \u201enieletniego dziedzica\u201d.<\/p>\n

Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce bezpo\u015brednio przed wprowadzeniem alegorii Pawe\u0142 rozwija t\u0119 domow\u0105 analogi\u0119 w Ga 4,1\u20137: niepe\u0142noletni dziedzic, cho\u0107 przeznaczony do odziedziczenia ca\u0142ego maj\u0105tku, niczym nie r\u00f3\u017cni si\u0119 od niewolnika, podlega opiekunom i zarz\u0105dcom (\u1f10\u03c0\u03af\u03c4\u03c1\u03bf\u03c0\u03bf\u03b9, epitropoi<\/em>; \u03bf\u1f30\u03ba\u03bf\u03bd\u03cc\u03bc\u03bf\u03b9, oikonomoi<\/em>), czyli zaufanym administratorom domu, a\u017c do czasu wyznaczonego przez ojca. Podobnie wierz\u0105cy, zar\u00f3wno \u017bydzi pozostaj\u0105cy \u201epod Prawem\u201d, jak i poganie podlegaj\u0105cy \u03c4\u1f70 \u03c3\u03c4\u03bf\u03b9\u03c7\u03b5\u1fd6\u03b1, czyli \u201epierwiastkom\/si\u0142om \u015bwiata\u201d, \u017cyli w stanie tymczasowej podleg\u0142o\u015bci a\u017c do momentu, gdy B\u00f3g zes\u0142a\u0142 swego Syna i swego Ducha, daj\u0105c im adopcj\u0119 i pe\u0142ne synostwo. W tym sensie \u201eniewola\u201d nie oznacza degradacji, lecz przej\u015bciow\u0105 niedojrza\u0142o\u015b\u0107 wymagaj\u0105c\u0105 prowadzenia i zarz\u0105dzania, form\u0119 ochronnego nadzoru, kt\u00f3rego celem jest doprowadzenie do dojrza\u0142o\u015bci i przysz\u0142ego dziedzictwa.<\/p>\n

Innymi s\u0142owy, aposto\u0142 Pawe\u0142 rozumia\u0142 Prawo Moj\u017ceszowe jako dar dobry i celowy, opiekuna i nauczyciela (\u03c0\u03b1\u03b9\u03b4\u03b1\u03b3\u03c9\u03b3\u03cc\u03c2, paidag\u014dgos<\/em>), dzia\u0142aj\u0105cego a\u017c do nadej\u015bcia Mesjasza. Przez wiar\u0119 w tego \u017cydowskiego Chrystusa wierz\u0105cy zostaj\u0105 uwolnieni spod tej pedagogicznej opieki i podniesieni do pe\u0142nego statusu dojrza\u0142ego synostwa.<\/p>\n

Ten akcent potwierdza, \u017ce retoryka Paw\u0142a jest wymierzona w niebezpiecze\u0144stwo, i\u017c poganie dobrowolnie powr\u00f3c\u0105 do ni\u017cszego statusu, przyjmuj\u0105c wymogi w\u0142a\u015bciwe dla \u017cydowskich prozelit\u00f3w\/konwertyt\u00f3w, a nie w jakiekolwiek umniejszenie warto\u015bci Tory i jej trwaj\u0105cej roli wobec \u017byd\u00f3w\/Izraela. Cho\u0107 Prawo pozostaje dobrym, \u015bwi\u0119tym i celowym darem dla Izraela pe\u0142ni\u0105c pozytywn\u0105 funkcj\u0119 opiekuna i nauczyciela (\u03c0\u03b1\u03b9\u03b4\u03b1\u03b3\u03c9\u03b3\u03cc\u03c2), Pawe\u0142 przedstawia przymierze synajskie jako podporz\u0105dkowane chronologicznie i soteriologicznie wcze\u015bniejszej obietnicy danej Abrahamowi. Jego re\u017cim wychowawczy osi\u0105gn\u0105\u0142 sw\u00f3j zamierzony kres (\u03c4\u03ad\u03bb\u03bf\u03c2, telos<\/em>) w Chrystusie dla wszystkich wierz\u0105cych w epoce mesja\u0144skiej, nawet je\u015bli jego trwa\u0142a \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 i funkcja wychowawcza wobec Izraela nie zostaj\u0105 zanegowane.<\/p>\n

To podporz\u0105dkowanie, przy jednoczesnym potwierdzeniu \u015bwi\u0119to\u015bci i dobroci Tory jako Bo\u017cego daru dla Izraela, stanowi \u015bmia\u0142e twierdzenie eschatologiczne: w czasie Mesjasza funkcja przymierza synajskiego jako przewodnika i wychowawcy (\u03c0\u03b1\u03b9\u03b4\u03b1\u03b3\u03c9\u03b3\u03cc\u03c2, paidag\u014dgos<\/em>) osi\u0105gn\u0119\u0142a sw\u00f3j cel (\u03c4\u03ad\u03bb\u03bf\u03c2, telos<\/em>) wobec wierz\u0105cych (Ga 3,24\u201325; 4,1\u20137).<\/p>\n

G\u00f3ra Synaj, Prawo, Jerozolima i Hagar<\/strong><\/p>\n

Hagar i Izmael, kt\u00f3rego imi\u0119 oznacza \u201eB\u00f3g s\u0142yszy\u201d, pozostaj\u0105 w obj\u0119ciach Bo\u017cego wsp\u00f3\u0142czucia jako umi\u0142owane dzieci Stw\u00f3rcy. Ich historia jednak nie nale\u017cy do przymierza obietnicy; stanowi odr\u0119bn\u0105 lini\u0119, kt\u00f3ra nie biegnie przez nich, lecz przez Sar\u0119 i Izaaka. Pawe\u0142, z poetyck\u0105 precyzj\u0105, \u0142\u0105czy Hagar z Prawem Moj\u017cesza: darem prowadzenia, wychowawc\u0105 na okre\u015blony czas; dobrym i potrzebnym, lecz niezdolnym do nadania sprawiedliwo\u015bci ani do udzielenia zbawienia. Prawo jest niezwykle pomocne w o\u015bwietlaniu drogi, lecz nie mo\u017ce ni\u0105 p\u00f3j\u015b\u0107 za nas; mo\u017ce poucza\u0107, lecz nie potrafi ocali\u0107, odkupi\u0107 ani zbawi\u0107. Pawe\u0142 nie zaprzecza trwa\u0142ej warto\u015bci, \u015bwi\u0119to\u015bci i znaczeniu Prawa dla Izraela, lecz argumentuje, \u017ce jego funkcja zarz\u0105dcza osi\u0105gn\u0119\u0142a sw\u00f3j ostateczny cel w Chrystusie.<\/p>\n

Cho\u0107 g\u00f3ra Syjon mia\u0142a odegra\u0107 ogromn\u0105 rol\u0119 w p\u00f3\u017aniejszej historii zawierania przymierzy, to w\u0142a\u015bnie g\u00f3ra Synaj by\u0142a najbardziej prze\u0142omowym miejscem w najwcze\u015bniejszych dziejach Izraela. Co interesuj\u0105ce, w tek\u015bcie hebrajskim wyra\u017cenie \u05d4\u05b8\u05d4\u05b8\u05e8\u200e (ha-har<\/em>), oznaczaj\u0105ce \u201eg\u00f3r\u0119\u201d, tworzy wyra\u017ane skojarzenie fonetyczne z imieniem \u05d4\u05b8\u05d2\u05b8\u05e8\u200e (Hagar<\/em>). Ta gra s\u0142\u00f3w najprawdopodobniej przyczyni\u0142a si\u0119 do Paw\u0142owego powi\u0105zania, w kt\u00f3rym \u0142\u0105czy on przymierze zawarte na g\u00f3rze Synaj z niewolnic\u0105 Sary – Hagar\u2026<\/p>\n

Uto\u017csamienie przez Paw\u0142a Hagar z \u201eobecnym Jeruzalem\u201d (\u03c4\u1fc7 \u03bd\u1fe6\u03bd \u1f38\u03b5\u03c1\u03bf\u03c5\u03c3\u03b1\u03bb\u1f75\u03bc), kt\u00f3re \u201epozostaje w niewoli wraz ze swymi dzie\u0107mi\u201d (\u03b4\u03bf\u03c5\u03bb\u03b5\u1f7b\u03b5\u03b9 \u03b3\u1f70\u03c1 \u03bc\u03b5\u03c4\u1f70 \u03c4\u1ff6\u03bd \u03c4\u1f73\u03ba\u03bd\u03c9\u03bd \u03b1\u1f50\u03c4\u1fc6\u03c2), stanowi najpowa\u017cniejsze wyzwanie dla niesupersesjonistycznych odczyta\u0144 tej alegorii. Fragment ten zdaje si\u0119 bowiem przedstawia\u0107 wsp\u00f3\u0142czesny Paw\u0142owi judaizm zachowuj\u0105cy Tor\u0119, skoncentrowany wok\u00f3\u0142 Jerozolimy, jako rzeczywisto\u015b\u0107 zniewolon\u0105. Jak nale\u017cy rozumie\u0107 te s\u0142owa?<\/p>\n

Aby w\u0142a\u015bciwie uchwyci\u0107 metafor\u0119 Paw\u0142a, trzeba najpierw zrozumie\u0107 realia niewolnictwa rzymskiego I wieku, instytucji, kt\u00f3r\u0105 aposto\u0142 wykorzystuje retorycznie, a nie w duchu wsp\u00f3\u0142czesnego moralnego oburzenia. Niewolnictwo stanowi\u0142o fundament porz\u0105dku spo\u0142ecznego, a niewolnicy pe\u0142nili bardzo zr\u00f3\u017cnicowane role. Zaufany zarz\u0105dca domu lub wychowawca dzieci (\u03c0\u03b1\u03b9\u03b4\u03b1\u03b3\u03c9\u03b3\u03cc\u03c2, paidag\u014dgos<\/em> – dok\u0142adnie ten termin, kt\u00f3rym Pawe\u0142 okre\u015bla Prawo w Ga 3,24\u201325) by\u0142 niewolnikiem o wysokim statusie i du\u017cej odpowiedzialno\u015bci. Jednak nawet najbardziej uprzywilejowani pozostawali pod w\u0142adz\u0105 i nadzorem paterfamilias<\/em> (g\u0142owy domu) a\u017c do momentu wyzwolenia. Paw\u0142owe u\u017cycie poj\u0119cia \u201eniewola\u201d (\u03b4\u03bf\u03c5\u03bb\u03b5\u03af\u03b1) w tej alegorii oddaje przede wszystkim sens tymczasowego, przygotowawczego nadzoru, stanu niedojrza\u0142o\u015bci i \u017cycia pod zarz\u0105dem, kt\u00f3ry ma prowadzi\u0107 ku przysz\u0142ej pe\u0142ni.<\/p>\n

Dlatego, gdy Pawe\u0142 nazywa \u201eobecne Jeruzalem\u201d i jego dzieci \u201ezniewolonymi\u201d, nie og\u0142asza ich moralnej degradacji ani odrzucenia. Formu\u0142uje raczej twierdzenie eschatologiczne dotycz\u0105ce ich statusu przymierza w ramach osi czasu Bo\u017cej obietnicy. Pawe\u0142, na potrzeby swojej argumentacji retorycznej, koncentruje si\u0119 na dw\u00f3ch przymierzach. Pierwszym jest wielkie przymierze, kt\u00f3re JHWH zawar\u0142 z Izraelem za po\u015brednictwem Moj\u017cesza na g\u00f3rze Synaj. Drugim jest przymierze, kt\u00f3re JHWH zawar\u0142 z Abrahamem oraz z Chrystusem Jezusem jako jego \u201ePotomstwem\u201d (Ga 3,15\u201318). Przymierze synajskie, \u015bwi\u0119ty i dobry dar, pe\u0142ni\u0142o wobec Izraela funkcj\u0119 opiekuna i zarz\u0105dcy domu (na wz\u00f3r zaufanego rzymskiego paidag\u014dgos<\/em> lub oikonomos<\/em>). Jego rola by\u0142a jednak od pocz\u0105tku przygotowawcza i czasowa, mia\u0142a prowadzi\u0107 i chroni\u0107 a\u017c do nadej\u015bcia dojrza\u0142ego Dziedzica, Chrystusa. By\u0107 \u201epod Prawem\u201d oznacza zatem \u017cy\u0107 w stanie nadzorowanym, przed-dziedzicznym. W epoce mesja\u0144skiej, dla wszystkich wierz\u0105cych, \u017byd\u00f3w i pogan, ten nadz\u00f3r osi\u0105gn\u0105\u0142 sw\u00f3j zamierzony cel (\u03c4\u03ad\u03bb\u03bf\u03c2, telos<\/em>). Dziedzic przyszed\u0142, a przez wiar\u0119 wierz\u0105cy otrzymuj\u0105 pe\u0142ny status przybranych syn\u00f3w (Ga 4,5\u20137).<\/p>\n

To podporz\u0105dkowanie, przy jednoczesnym potwierdzeniu \u015bwi\u0119to\u015bci i dobroci Tory jako Bo\u017cego daru dla Izraela, stanowi \u015bmia\u0142e twierdzenie eschatologiczne: w czasie Mesjasza funkcja przymierza synajskiego jako przewodnika i wychowawcy osi\u0105gn\u0119\u0142a sw\u00f3j cel wobec wierz\u0105cych.<\/p>\n

W tym kontek\u015bcie Pawe\u0142 kontynuuje:<\/p>\n

\n

\u201eJeruzalem za\u015b g\u00f3rne jest wolne i ono jest nasz\u0105 matk\u0105.\u201d (Ga 4,26)<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n

\n

\u201eNapisane jest bowiem: \u2018Wesel si\u0119, niep\u0142odna, kt\u00f3ra nie rodzisz; wykrzykuj z rado\u015bci i wo\u0142aj, kt\u00f3ra nie znasz b\u00f3l\u00f3w rodzenia, bo wi\u0119cej dzieci ma opuszczona ni\u017c ta, kt\u00f3ra ma m\u0119\u017ca\u2019.\u201d (Ga 4,27)<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n

Cytat z Ga 4,27 pochodzi bezpo\u015brednio z Iz 54,1, gdzie prorok pociesza Izraela na wygnaniu, przyr\u00f3wnanego do bezp\u0142odnej, opuszczonej kobiety, obiecuj\u0105c cudowne odnowienie i liczne potomstwo dzi\u0119ki Bo\u017cej \u0142asce, a nie ludzkiemu wysi\u0142kowi.<\/p>\n

Mo\u017cliwe, \u017ce przywo\u0142anie Iz 54,1 w Ga 4,27 stanowi wczesne \u015bwiadectwo zapowiedzi tradycji lektury Tora\u2013Haftara<\/strong> (\u0142\u0105czenia fragment\u00f3w prorockich z czytaniami Tory), w kt\u00f3rej teksty Tory, takie jak opowie\u015b\u0107 o Abrahamie, Sarze i Hagar z Ksi\u0119gi Rodzaju, zestawiane s\u0105 z tekstami prorockimi w spos\u00f3b, kt\u00f3ry mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 arbitralny, lecz odzwierciedla po\u0142\u0105czenia interpretacyjne typowe dla judaizmu okresu Drugiej \u015awi\u0105tyni.<\/p>\n

\u201eOpuszczona\u201d, a jednak p\u0142odna matka reprezentuje Sar\u0119. Podkre\u015bla to, \u017ce wierz\u0105cy, zw\u0142aszcza poganie, kt\u00f3rzy wchodz\u0105 do ludu Bo\u017cego przez wiar\u0119 w Potomstwo Abrahama (Chrystusa), liczebnie znacznie przewy\u017csz\u0105 tych, kt\u00f3rzy pragn\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 Bogu Izraela poprzez Prawo Moj\u017ceszowe. W ten zaskakuj\u0105cy spos\u00f3b spe\u0142nia si\u0119 Bo\u017ca obietnica w obfito\u015bci, kt\u00f3rej nikt by si\u0119 nie spodziewa\u0142.<\/p>\n

Nast\u0119pnie Pawe\u0142 zwraca si\u0119 bezpo\u015brednio do pogan, na\u015bladowc\u00f3w Chrystusa w Galacji,\u00a0 i przekazuje im zdumiewaj\u0105c\u0105 prawd\u0119:<\/p>\n

\n

\u201eWy za\u015b, bracia, podobnie jak Izaak, jeste\u015bcie dzie\u0107mi obietnicy.\u201d (Ga 4,28)<\/p>\n<\/blockquote>\n

\n

\u201eJak jednak w\u00f3wczas ten, kt\u00f3ry urodzi\u0142 si\u0119 wed\u0142ug cia\u0142a, prze\u015bladowa\u0142 tego, kt\u00f3ry urodzi\u0142 si\u0119 wed\u0142ug Ducha, tak dzieje si\u0119 i teraz.\u201d (Ga 4,29)<\/p>\n<\/blockquote>\n

\n

\u201eCo jednak m\u00f3wi Pismo? \u2018Wyp\u0119d\u017a niewolnic\u0119 i jej syna, bo syn niewolnicy nie b\u0119dzie dziedzicem razem z synem wolnej.\u2019\u201d (Ga 4,30)<\/p>\n<\/blockquote>\n

\n

\u201eA zatem, bracia, nie jeste\u015bmy dzie\u0107mi niewolnicy, lecz wolnej.\u201d (Ga 4,31)<\/p>\n<\/blockquote>\n

W Ga 4,28\u201331 Pawe\u0142 doprowadza swoj\u0105 alegori\u0119 do zaskakuj\u0105cego punktu kulminacyjnego, zwracaj\u0105c si\u0119 wprost do wierz\u0105cych pogan czcz\u0105cych Boga Izraela przez \u017cydowskiego Chrystusa i nazywaj\u0105c ich, na r\u00f3wni z Izaakiem, \u201edzie\u0107mi obietnicy\u201d (w. 28). Identyfikuj\u0105c nieobrzezanych by\u0142ych pogan z wolno urodzonym dziedzicem, Pawe\u0142 podwa\u017ca tradycyjne granice przymierza: pe\u0142ne dziedzictwo obietnicy danej Abrahamowi przys\u0142uguje teraz r\u00f3wnie\u017c tym poganom, kt\u00f3rzy zostali \u201ezrodzeni wed\u0142ug Ducha\u201d (przez wiar\u0119 w Mesjasza), a nie \u201ewed\u0142ug cia\u0142a\u201d (na mocy przymierza zawartego na Synaju).<\/p>\n

Pawe\u0142 nawi\u0105zuje do postaci Izmaela, kt\u00f3ry \u201eprze\u015bladowa\u0142\u201d lub \u201epodwa\u017ca\u0142\u201d Izaaka i jego b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, jako \u017ce sam by\u0142 pierworodnym synem Abrahama (w. 29; por. Rdz 21,9), aby przedstawi\u0107 destrukcyjny wp\u0142yw swoich przeciwnik\u00f3w jako wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 ods\u0142on\u0119 dawnej rywalizacji. Gdy jednak cytuje Pismo: \u201eWyp\u0119d\u017a niewolnic\u0119 i jej syna\u201d (Rdz 21,10), nie wzywa do odrzucenia ani zast\u0105pienia Izraela, ani do zanegowania zachowywania Tory w obr\u0119bie Izraela. Kieruje natomiast stanowcze ostrze\u017cenie do wierz\u0105cych pogan: nie oddawajcie swojej wolno\u015bci, podporz\u0105dkowuj\u0105c si\u0119 pe\u0142nym wymogom Prawa Moj\u017ceszowego na spos\u00f3b prozelit\u00f3w. Wszyscy wierz\u0105cy, \u017bydzi i poganie razem, s\u0105 dzie\u0107mi wolnej kobiety, niebia\u0144skiego Jeruzalem, i otrzymuj\u0105 swoj\u0105 eschatologiczn\u0105 wolno\u015b\u0107 oraz dziedzictwo wy\u0142\u0105cznie na mocy Bo\u017cej obietnicy, z \u0142aski, przez wiar\u0119.<\/p>\n

W pozosta\u0142ych rozdzia\u0142ach listu (Ga 5\u20136) Pawe\u0142 precyzuje, \u017ce wolno\u015b\u0107 w Chrystusie oznacza \u017cycie prowadzone przez Ducha, a nie wed\u0142ug cia\u0142a. Wolno\u015b\u0107 ta wyra\u017ca si\u0119 w mi\u0142o\u015bci s\u0142u\u017c\u0105cej innym, w d\u017awiganiu cudzych ci\u0119\u017car\u00f3w oraz w \u201esianiu dla Ducha\u201d, kt\u00f3re przynosi owoce takie jak mi\u0142o\u015b\u0107 i pok\u00f3j. Odrzuca ona zar\u00f3wno legalizm, jak i samowol\u0119, skupiaj\u0105c si\u0119 na wierze dzia\u0142aj\u0105cej przez mi\u0142o\u015b\u0107. Jedyn\u0105 chlub\u0105 Paw\u0142a jest ukrzy\u017cowany \u017cydowski Mesjasz, kt\u00f3ry zapocz\u0105tkowuje nowe stworzenie.<\/p>\n

Ta nowa rzeczywisto\u015b\u0107 sprawia, \u017ce zewn\u0119trzne znaki przymierza moj\u017ceszowego, kt\u00f3re nadal pozostaj\u0105 kluczowymi wyznacznikami to\u017csamo\u015bci Izraela (Rdz 17,10\u201311; Wj 31,13), nie maj\u0105 ju\u017c mocy definiowania statusu przymierza u pogan, kt\u00f3rzy oddaj\u0105 cze\u015b\u0107 Bogu Izraela przez Mesjasza (Ga 3,28\u201329; 4,1\u20137). Nie oznacza to, \u017ce chrze\u015bcijanie pochodzenia poga\u0144skiego nie mog\u0105, je\u015bli tego pragn\u0105, uczestniczy\u0107 w obchodach \u015bwi\u0105t Izraela czy zachowywa\u0107 zasady koszerno\u015bci (Rz 14,5\u20136). Oznacza natomiast, \u017ce nie s\u0105 do tego zobowi\u0105zani, aby uzyska\u0107 lub zachowa\u0107 w\u0142a\u015bciw\u0105 relacj\u0119 z Bogiem (Ga 2,15\u201316; 5,1). Ju\u017c teraz s\u0105 wsp\u00f3\u0142dziedzicami, razem z wierz\u0105cym Izraelem, wszystkich obietnic danych Abrahamowi (Ga 3,14.29).<\/p>\n

Zako\u0144czenie<\/strong><\/p>\n

List Paw\u0142a do Galat\u00f3w dotyka kluczowego kryzysu duszpasterskiego: wierz\u0105cy pochodzenia poga\u0144skiego, kt\u00f3rzy weszli do ludu Bo\u017cego przez wiar\u0119 w Mesjasza, byli przekonywani przez konkurencyjnych \u017cydowskich wyznawc\u00f3w Chrystusa, \u017ce pe\u0142na przynale\u017cno\u015b\u0107 do przymierza wymaga od nich stania si\u0119 prozelitami: przyj\u0119cia obrzezania oraz pe\u0142nego zachowywania Tory. Wielu czytelnik\u00f3w odczytywa\u0142o gwa\u0142town\u0105 reakcj\u0119 Paw\u0142a przez p\u00f3\u017aniejszy, supersesjonistyczny pryzmat, interpretuj\u0105c j\u0105 jako odrzucenie samego judaizmu. Osadzona mocno w zr\u00f3\u017cnicowanym krajobrazie judaizmu I wieku, niniejsza reinterpretacja proponuje jednak inne uj\u0119cie: Pawe\u0142 uczestniczy w wewn\u0105trz-\u017cydowskiej debacie dotycz\u0105cej eschatologicznego statusu pogan w epoce mesja\u0144skiej zapocz\u0105tkowanej przez Jezusa. Jego argument nie stanowi ca\u0142o\u015bciowego odrzucenia Tory, kt\u00f3rej dobro\u0107 i \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 dla Izraela Pawe\u0142 potwierdza w innych miejscach, lecz zdecydowany sprzeciw wobec narzucania jej poganom jako warunku pe\u0142nej przynale\u017cno\u015bci przymierza, po\u0142\u0105czony z eschatologicznym twierdzeniem, \u017ce jej funkcja opieku\u0144cza osi\u0105gn\u0119\u0142a swoje wype\u0142nienie w Chrystusie.<\/p>\n

Poprzez uwa\u017cn\u0105 analiz\u0119 incydentu w Antiochii oraz alegorii Hagar\u2013Sara prze\u015bledzili\u015bmy \u017cydowsk\u0105 logik\u0119 Paw\u0142a. Aposto\u0142 pos\u0142uguje si\u0119 typologi\u0105 midraszow\u0105, alegori\u0105 biblijn\u0105 i rozumowaniem przymierza, aby wykaza\u0107, \u017ce b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo obiecane Abrahamowi dociera do narod\u00f3w przez wiar\u0119 w jedno, \u201epojedyncze\u201d Potomstwo – Chrystusa. Prawo, \u015bwi\u0119ty i dobry dar dla Izraela, pe\u0142ni\u0142o funkcj\u0119 opiekuna a\u017c do nadej\u015bcia Obietnicy. Wymaganie od pogan przej\u015bcia konwersji prozelickiej oznacza, w metaforach Paw\u0142a, zmuszanie ich do powrotu do stanu niepe\u0142noletnio\u015bci i niewoli: tymczasowego, nadzorowanego statusu, od kt\u00f3rego Chrystus uwolni\u0142 wszystkich wierz\u0105cych. Ewangelia Paw\u0142a afirmuje zatem radykalne, oparte na wierze w\u0142\u0105czenie pogan jako r\u00f3wnych wsp\u00f3\u0142dziedzic\u00f3w, przy jednoczesnym podtrzymaniu trwa\u0142ej \u015bwi\u0119to\u015bci i znaczenia Tory dla Izraela, cho\u0107 przedefiniowanie jej roli soteriologicznej i dyscyplinarnej w epoce mesja\u0144skiej wprowadza prowokuj\u0105ce napi\u0119cie wewn\u0105trz\u017cydowskie.<\/p>\n

Taka interpretacja niesie ze sob\u0105 istotne konsekwencje. Dla teologii chrze\u015bcija\u0144skiej stanowi wyzwanie dla utrwalonych odczyta\u0144 supersesjonistycznych i przywraca Paw\u0142a jako my\u015bliciela \u017cydowskiego, kt\u00f3rego przes\u0142anie o \u0142asce jest zakorzenione w historii przymierza Izraela, a nie jej przeciwstawne. Potwierdza tak\u017ce trwa\u0142\u0105 wa\u017cno\u015b\u0107 Bo\u017cego przymierza z narodem \u017cydowskim. Dla dialogu \u017cydowsko-chrze\u015bcija\u0144skiego pozwala spojrze\u0107 na Paw\u0142a nie jako na odst\u0119pc\u0119, lecz jako na wiernego, cho\u0107 kontrowersyjnego, \u017byda I wieku, kt\u00f3rego mesja\u0144skie przekonania doprowadzi\u0142y do poszerzenia granic rodziny Abrahama w spos\u00f3b pozostaj\u0105cy zrozumia\u0142y w ramach tradycji \u017cydowskiej. Ostatecznie ponowne czytanie Listu do Galat\u00f3w \u201ew obr\u0119bie judaizmu\u201d zaprasza obie wsp\u00f3lnoty do postrzegania Paw\u0142a jako pomostu; postaci, kt\u00f3rej \u017carliwa argumentacja na rzecz w\u0142\u0105czenia pogan bez konwersji prozelickiej mo\u017ce sprzyja\u0107 wzajemnemu zrozumieniu i szacunkowi wobec naszych wsp\u00f3lnych i odr\u0119bnych powo\u0142a\u0144 przymierza.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W niniejszym artykule ponownie odczytujemy List Paw\u0142a do Galat\u00f3w, jedno z najwcze\u015bniejszych pism Nowego Testamentu, z perspektywy zr\u00f3\u017cnicowanego krajobrazu judaizmu I wieku, unikaj\u0105c p\u00f3\u017aniejszych, chrze\u015bcija\u0144skich za\u0142o\u017ce\u0144 supersesjonistycznych (teologii zast\u0119pstwa). Termin, kt\u00f3rego Pawe\u0142 u\u017cywa, Ioudaismos (\u1f38\u03bf\u03c5\u03b4\u03b1\u03ca\u03c3\u03bc\u03cc\u03c2, cz\u0119sto oddawany jako \u201ejudaizm\u201d), nie oznacza wyodr\u0119bnionej religii w nowoczesnym sensie tego s\u0142owa. W realiach I wieku nie istnia\u0142y jeszcze […]<\/p>\n","protected":false},"author":350,"featured_media":15153,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"give_campaign_id":0,"footnotes":""},"categories":[483],"tags":[],"class_list":["post-15291","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-apostle-paul-pl"],"yoast_head":"\nList do Galat\u00f3w w kontek\u015bcie judaizmu I wieku - Jewish Studies for Christians<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"noindex, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"Sandra Kwiecien\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/646e2adf7a249b4a2b7b30f44c17f2ab\"},\"headline\":\"List do Galat\u00f3w w kontek\u015bcie judaizmu I wieku\",\"datePublished\":\"2025-02-27T07:42:28+00:00\",\"dateModified\":\"2026-01-11T14:38:16+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\\\/\"},\"wordCount\":5533,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/12\\\/Picture1-2.png\",\"articleSection\":[\"Aposto\u0142 Pawe\u0142\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\\\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\\\/\",\"name\":\"List do Galat\u00f3w w kontek\u015bcie judaizmu I wieku - Jewish Studies for Christians\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/12\\\/Picture1-2.png\",\"datePublished\":\"2025-02-27T07:42:28+00:00\",\"dateModified\":\"2026-01-11T14:38:16+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/12\\\/Picture1-2.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/12\\\/Picture1-2.png\",\"width\":752,\"height\":478},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"List do Galat\u00f3w w kontek\u015bcie judaizmu I wieku\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/\",\"name\":\"Dr Eli's Blog\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":[\"Person\",\"Organization\"],\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98\",\"name\":\"Dr. Eli (Eliyahu) Lizorkin-Girzhel\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/04\\\/logo-scaled.png\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/04\\\/logo-scaled.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/04\\\/logo-scaled.png\",\"width\":2560,\"height\":470,\"caption\":\"Dr. Eli (Eliyahu) Lizorkin-Girzhel\"},\"logo\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/04\\\/logo-scaled.png\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/drelisblog.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/646e2adf7a249b4a2b7b30f44c17f2ab\",\"name\":\"Sandra Kwiecien\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g\",\"caption\":\"Sandra Kwiecien\"},\"url\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/pl\\\/author\\\/sandra-kwiecien\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"List do Galat\u00f3w w kontek\u015bcie judaizmu I wieku - Jewish Studies for Christians","robots":{"index":"noindex","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\/"},"author":{"name":"Sandra Kwiecien","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/646e2adf7a249b4a2b7b30f44c17f2ab"},"headline":"List do Galat\u00f3w w kontek\u015bcie judaizmu I wieku","datePublished":"2025-02-27T07:42:28+00:00","dateModified":"2026-01-11T14:38:16+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\/"},"wordCount":5533,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98"},"image":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/Picture1-2.png","articleSection":["Aposto\u0142 Pawe\u0142"],"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/drelisblog.com\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\/","url":"https:\/\/drelisblog.com\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\/","name":"List do Galat\u00f3w w kontek\u015bcie judaizmu I wieku - Jewish Studies for Christians","isPartOf":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/Picture1-2.png","datePublished":"2025-02-27T07:42:28+00:00","dateModified":"2026-01-11T14:38:16+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/drelisblog.com\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\/#primaryimage","url":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/Picture1-2.png","contentUrl":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/Picture1-2.png","width":752,"height":478},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/the-allegory-of-sarah-and-hagar\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/drelisblog.com\/pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"List do Galat\u00f3w w kontek\u015bcie judaizmu I wieku"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#website","url":"https:\/\/drelisblog.com\/","name":"Dr Eli's Blog","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/drelisblog.com\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":["Person","Organization"],"@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98","name":"Dr. Eli (Eliyahu) Lizorkin-Girzhel","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/logo-scaled.png","url":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/logo-scaled.png","contentUrl":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/logo-scaled.png","width":2560,"height":470,"caption":"Dr. Eli (Eliyahu) Lizorkin-Girzhel"},"logo":{"@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/logo-scaled.png"},"sameAs":["https:\/\/jewishstudiesforchristians.com"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/drelisblog.com\/#\/schema\/person\/646e2adf7a249b4a2b7b30f44c17f2ab","name":"Sandra Kwiecien","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g","caption":"Sandra Kwiecien"},"url":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/author\/sandra-kwiecien\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15291","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/350"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=15291"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15291\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/15153"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=15291"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=15291"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=15291"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}