W Torze relacja mi\u0119dzy Bogiem a Jego wybranym ludem, Izraelem, naznaczona jest momentami niezwyk\u0142ej blisko\u015bci, odwa\u017cnego wstawiennictwa i przemieniaj\u0105cych spotka\u0144, kt\u00f3re kszta\u0142tuj\u0105 wi\u0119\u017a przymierza. W\u015br\u00f3d nich szczeg\u00f3lne miejsce zajmuje dialog Moj\u017cesza z Bogiem opisany w Ksi\u0119dze Wyj\u015bcia, rozdzia\u0142ach 23 i 34. Stanowi on wyraziste \u015bwiadectwo \u015bmia\u0142o\u015bci wiary oraz g\u0142\u0119bi Bo\u017cej \u0142aski.\u00a0Gdy B\u00f3g oznajmia, \u017ce po\u015ble anio\u0142a, aby prowadzi\u0142 Izraela w drodze, ostrzegaj\u0105c jednocze\u015bnie, \u017ce ten wys\u0142annik nie przebaczy ich wykrocze\u0144 (Wj 23,21), Moj\u017cesz odpowiada zaskakuj\u0105co odwa\u017cn\u0105 pro\u015bb\u0105. B\u0142aga Boga, aby sam towarzyszy\u0142 Izraelowi, o\u015bwiadczaj\u0105c, \u017ce nie chce ruszy\u0107 dalej bez Jego bezpo\u015bredniej obecno\u015bci (Wj 33,15).\u00a0To \u015bmia\u0142e zakwestionowanie pierwotnego planu Boga ukazuje g\u0142\u0119bokie zrozumienie przez Moj\u017cesza zar\u00f3wno natury Izraela, jak i charakteru samego Boga. Prowadzi ono do prze\u0142omowego momentu, gdy Moj\u017cesz, ukryty w rozpadlinie ska\u0142y, do\u015bwiadcza objawienia \u0142askawej i przebaczaj\u0105cej natury JHWH:<\/p>\n
\u201ePan przeszed\u0142 przed jego oczyma i wo\u0142a\u0142: \u00abPan, Pan, B\u00f3g mi\u0142osierny i lito\u015bciwy, cierpliwy, bogaty w \u0142ask\u0119 i wierno\u015b\u0107, zachowuj\u0105cy swoj\u0105 \u0142ask\u0119 w tysi\u0105czne pokolenie, przebaczaj\u0105cy nieprawo\u015b\u0107, niewierno\u015b\u0107 i grzech…\u00bb\u201d (Wj 34,6\u20137).<\/em><\/p>\n Pro\u015bba Moj\u017cesza, aby sam B\u00f3g szed\u0142 po\u015br\u00f3d Izraela w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce jest to lud twardego karku (Wj 34,9), wyra\u017ca g\u0142\u0119bokie przekonanie teologiczne: sk\u0142onno\u015b\u0107 Izraela do grzechu sprawia, \u017ce potrzebuje on obecno\u015bci Boga przebaczaj\u0105cego, a nie nieust\u0119pliwego anio\u0142a.\u00a0Argument ten, zakorzeniony w roli Moj\u017cesza jako or\u0119downika i znajduj\u0105cy swoje odpowiedniki w innych biblijnych przyk\u0142adach wstawiennictwa, pomaga zrozumie\u0107, dlaczego Moj\u017cesz odwa\u017cy\u0142 si\u0119 spiera\u0107 z Bogiem i dlaczego uwa\u017ca\u0142 pierwotne rozwi\u0105zanie za niewystarczaj\u0105ce. Ostatecznie doprowadzi\u0142o to do ukszta\u0142towania relacji przymierza, kt\u00f3rej fundamentami sta\u0142y si\u0119 Bo\u017ce mi\u0142osierdzie i ludzka zale\u017cno\u015b\u0107 od Boga.<\/p>\n Narracja rozpoczyna si\u0119 w 23. rozdziale Ksi\u0119gi Wyj\u015bcia, gdzie B\u00f3g przedstawia sw\u00f3j plan pos\u0142ania anio\u0142a, kt\u00f3ry ma prowadzi\u0107 Izraela do Ziemi Obiecanej. Anio\u0142 ten, dzia\u0142aj\u0105cy jako przedstawiciel Boga, zostaje obdarzony szczeg\u00f3lnym autorytetem, a Izrael otrzymuje surowe ostrze\u017cenie:<\/p>\n \u201eMiej dla niego szacunek i s\u0142uchaj jego g\u0142osu. Nie sprzeciwiaj si\u0119 mu, gdy\u017c nie przebaczy waszych wyst\u0119pk\u00f3w, bo moje imi\u0119 jest w nim\u201d (Wj 23,21).<\/em><\/p>\n Zadaniem anio\u0142a jest zapewnienie Izraelowi bezpiecznego dotarcia do celu, jednak ostrze\u017cenie jest jednoznaczne: niepos\u0142usze\u0144stwo spotka si\u0119 z nieub\u0142aganym s\u0105dem. Takie rozwi\u0105zanie, cho\u0107 praktyczne, zak\u0142ada poziom pos\u0142usze\u0144stwa, kt\u00f3rego Izrael (jak poka\u017c\u0105 p\u00f3\u017aniejsze wydarzenia) nie jest w stanie konsekwentnie zachowa\u0107.\u00a0Niezdolno\u015b\u0107 anio\u0142a do przebaczania wykrocze\u0144 ujawnia powa\u017cn\u0105 s\u0142abo\u015b\u0107 tego uk\u0142adu, zw\u0142aszcza w \u015bwietle powracaj\u0105cej sk\u0142onno\u015bci Izraela do buntu. To w\u0142a\u015bnie tutaj przygotowany zostaje grunt pod odwa\u017cn\u0105 interwencj\u0119 Moj\u017cesza. Dostrzega on bowiem wyra\u017an\u0105 niezgodno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy charakterem Izraela a bezkompromisow\u0105 natur\u0105 anielskiego wys\u0142annika.<\/p>\n Odpowiedzi\u0105 Moj\u017cesza na ten Bo\u017cy plan nie jest bierna zgoda, lecz odwa\u017cne zakwestionowanie go, wynikaj\u0105ce z jego roli po\u015brednika mi\u0119dzy Bogiem a Izraelem. W 33. rozdziale Ksi\u0119gi Wyj\u015bcia, po grzechu z\u0142otego cielca, B\u00f3g pocz\u0105tkowo dystansuje si\u0119 od swojego ludu, oznajmiaj\u0105c, \u017ce po\u015ble anio\u0142a, kt\u00f3ry poprowadzi Izraela, lecz sam nie b\u0119dzie szed\u0142 po\u015br\u00f3d niego, aby Jego obecno\u015b\u0107 nie zg\u0142adzi\u0142a grzesznego narodu (Wj 33,2\u20133).\u00a0Moj\u017cesz nie godzi si\u0119 jednak na takie rozwi\u0105zanie. B\u0142aga Boga:<\/p>\n \u201eJe\u017celi nie p\u00f3jdziesz osobi\u015bcie, to raczej ka\u017c nam st\u0105d nie wyrusza\u0107\u201d (Wj 33,15).<\/em><\/p>\n Nalega, \u017ce osobista obecno\u015b\u0107 Boga jest niezb\u0119dna dla to\u017csamo\u015bci Izraela jako Jego ludu.\u00a0Ta \u015bmia\u0142o\u015b\u0107 jest zdumiewaj\u0105ca. Moj\u017cesz ryzykuje Bo\u017ce niezadowolenie, podwa\u017caj\u0105c przedstawiony przez Boga plan. Jego pro\u015bba wyp\u0142ywa jednak z g\u0142\u0119bokiego przekonania zar\u00f3wno o potrzebach Izraela, jak i o naturze samego Boga. Rozumie, \u017ce anio\u0142, zwi\u0105zany zasadami surowej sprawiedliwo\u015bci, nie b\u0119dzie w stanie poradzi\u0107 sobie z wadami \u201eludu twardego karku\u201d, podczas gdy sam B\u00f3g uciele\u015bnia \u0142ask\u0119 konieczn\u0105 do jego podtrzymania i ocalenia.<\/p>\n To przekonanie osi\u0105ga sw\u00f3j punkt kulminacyjny w 34. rozdziale Ksi\u0119gi Wyj\u015bcia, gdy Moj\u017cesz, o\u015bmielony swoj\u0105 niezwykle blisk\u0105 relacj\u0105 z Bogiem, wyra\u017ca sedno swojej pro\u015bby. Ukryty w rozpadlinie ska\u0142y, ogl\u0105da \u201ety\u0142\u201d Boga i s\u0142yszy og\u0142oszenie Jego przymiot\u00f3w:<\/p>\n \u201ePan, Pan, B\u00f3g mi\u0142osierny i lito\u015bciwy, cierpliwy, bogaty w \u0142ask\u0119 i wierno\u015b\u0107, zachowuj\u0105cy swoj\u0105 \u0142ask\u0119 w tysi\u0105czne pokolenie, przebaczaj\u0105cy nieprawo\u015b\u0107, niewierno\u015b\u0107 i grzech\u201d (Wj 34,6\u20137).<\/em><\/p>\n To objawienie Boga jako Tego, kt\u00f3rego istot\u0105 jest przebaczenie, staje si\u0119 fundamentem argumentacji Moj\u017cesza. Dlatego wo\u0142a:<\/p>\n \u201eJe\u015bli darzysz mnie \u017cyczliwo\u015bci\u0105, Panie, niech Pan idzie po\u015br\u00f3d nas. Jest to wprawdzie lud twardego karku, ale przebacz nam nasze winy i nasze grzechy oraz uczy\u0144 nas swoj\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105\u201d (Wj 34,9).<\/em><\/p>\n W tym miejscu Moj\u017cesz w niezwykle przenikliwy spos\u00f3b \u0142\u0105czy grzeszno\u015b\u0107 Izraela z Bo\u017c\u0105 \u0142ask\u0105. Twierdzi, \u017ce w\u0142a\u015bnie buntownicza natura ludu sprawia, i\u017c potrzebuje on osobistej obecno\u015bci Boga. W przeciwie\u0144stwie do anio\u0142a, kt\u00f3ry nie przebacza wykrocze\u0144, JHWH ma moc odpu\u015bci\u0107 \u201enieprawo\u015b\u0107, niewierno\u015b\u0107 i grzech\u201d. Dlatego to w\u0142a\u015bnie On jest najw\u0142a\u015bciwszym towarzyszem dla niedoskona\u0142ego ludu.\u00a0Nie jest to odrzucenie Bo\u017cej sprawiedliwo\u015bci, lecz odwo\u0142anie si\u0119 do Jego mi\u0142osierdzia, kt\u00f3re Moj\u017cesz postrzega jako sam fundament przymierza.<\/p>\n Dlaczego Moj\u017cesz podj\u0105\u0142 tak wielkie ryzyko? Jego \u015bmia\u0142o\u015b\u0107 odzwierciedla g\u0142\u0119bokie zaufanie do relacyjnej natury Boga, zaufanie ukszta\u0142towane przez wcze\u015bniejsze spotkania z Nim. Ju\u017c wcze\u015bniej, w 32. rozdziale Ksi\u0119gi Wyj\u015bcia, gdy B\u00f3g grozi zniszczeniem Izraela za oddawanie czci z\u0142otemu cielcowi, Moj\u017cesz wstawia si\u0119 za ludem, b\u0142agaj\u0105c:<\/p>\n \u201eOdst\u0105p od zapalczywo\u015bci swego gniewu i zaniechaj z\u0142a, jakie chcesz zes\u0142a\u0107 na sw\u00f3j lud\u201d (Wj 32,12).<\/em><\/p>\n Posuwa si\u0119 nawet do gotowo\u015bci oddania w\u0142asnego \u017cycia, m\u00f3wi\u0105c:<\/p>\n \u201eJe\u015bli jednak nie przebaczysz im tego grzechu, to wyma\u017c mnie natychmiast z ksi\u0119gi, kt\u00f3r\u0105 napisa\u0142e\u015b\u201d (Wj 32,32).<\/em><\/p>\n Ta gotowo\u015b\u0107 do stani\u0119cia w wy\u0142omie za Izraelem ukazuje Moj\u017cesza jako or\u0119downika i kap\u0142ana swojego ludu, podobnie jak Abraham wstawiaj\u0105cy si\u0119 za Sodom\u0105 (Rdz 18,16\u201333).\u00a0Tak jak Abraham odwa\u017cnie stawia\u0142 pytania dotycz\u0105ce Bo\u017cej sprawiedliwo\u015bci, a jednocze\u015bnie ufa\u0142 Jego mi\u0142osierdziu, tak Moj\u017cesz prowadzi z Bogiem dialog, przekonany, \u017ce \u0142aska mo\u017ce zatriumfowa\u0107 nad s\u0105dem. Ten wzorzec wstawiennictwa, zakorzeniony w bliskiej relacji z Bogiem, dodaje Moj\u017ceszowi odwagi, by zakwestionowa\u0107 rol\u0119 anio\u0142a. Wierzy on bowiem, \u017ce jedynie obecno\u015b\u0107 samego Boga mo\u017ce podtrzyma\u0107 Izraela w jego drodze przymierza.<\/p>\n Podej\u015bcie Moj\u017cesza znajduje swoje odpowiedniki w \u017cyciu innych biblijnych postaci, kt\u00f3re z podobn\u0105 \u015bmia\u0142o\u015bci\u0105 zwraca\u0142y si\u0119 do Boga, wypraszaj\u0105c mi\u0142osierdzie dla innych.\u00a0Przyk\u0142adem jest wstawiennictwo Abrahama za Sodom\u0105. Patriarcha b\u0142aga o ocalenie miasta, je\u015bli znajdzie si\u0119 w nim cho\u0107by dziesi\u0119ciu sprawiedliwych, odwa\u017caj\u0105c si\u0119 postawi\u0107 pytanie:<\/p>\n \u201eCzy\u017c Ten, kt\u00f3ry jest S\u0119dzi\u0105 ca\u0142ej ziemi, m\u00f3g\u0142by post\u0105pi\u0107 niesprawiedliwie?\u201d (Rdz 18,25).<\/em><\/p>\n Jego wytrwa\u0142o\u015b\u0107 odzwierciedla zaufanie do Bo\u017cej sprawiedliwo\u015bci przenikni\u0119tej mi\u0142osierdziem, podobnie jak pro\u015bba Moj\u017cesza o obecno\u015b\u0107 Boga po\u015br\u00f3d Izraela.\u00a0Podobnie Jakub, zmagaj\u0105cy si\u0119 z tajemnicz\u0105 postaci\u0105 Bo\u017c\u0105 nad potokiem Jabbok (Rdz 32,24\u201330), ukazuje niez\u0142omn\u0105 wiar\u0119, kt\u00f3ra nie chce ust\u0105pi\u0107, dop\u00f3ki nie otrzyma b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa. W\u0142a\u015bnie dlatego otrzymuje imi\u0119 Izrael, \u201eten, kt\u00f3ry zmaga si\u0119 z Bogiem\u201d. To zmaganie symbolizuje relacj\u0119 z Bogiem opart\u0105 na zaanga\u017cowaniu i pragnieniu przemiany, co przypomina naleganie Moj\u017cesza, by sam B\u00f3g prowadzi\u0142 sw\u00f3j lud. R\u00f3wnie\u017c tradycja prorocka dostarcza podobnych przyk\u0142ad\u00f3w. Samuel wstawia si\u0119 za Izraelem podczas zagro\u017cenia ze strony Filistyn\u00f3w (1 Sm 7,9), a p\u00f3\u017aniej, mimo \u017ce lud za\u017c\u0105da\u0142 kr\u00f3la, deklaruje:<\/p>\n \u201eNiech mnie Pan broni przed tym, abym zgrzeszy\u0142 przeciw Niemu, przestaj\u0105c modli\u0107 si\u0119 za was\u201d (1 Sm 12,23).<\/em><\/p>\n Postawa Samuela odzwierciedla mediacyjn\u0105 rol\u0119 Moj\u017cesza i podkre\u015bla kap\u0142a\u0144ski wymiar wstawiennictwa za ludem, kt\u00f3ry cz\u0119sto schodzi z w\u0142a\u015bciwej drogi.<\/p>\n Dlaczego Moj\u017cesz uwa\u017ca\u0142, \u017ce prowadzenie przez anio\u0142a nie b\u0119dzie wystarczaj\u0105ce? Odpowied\u017a kryje si\u0119 w charakterze Izraela jako \u201eludu twardego karku\u201d, okre\u015bleniu, kt\u00f3rego sam B\u00f3g u\u017cywa, aby opisa\u0107 jego up\u00f3r i nieust\u0119pliwo\u015b\u0107 (Wj 32,9).\u00a0Wydarzenie zwi\u0105zane ze z\u0142otym cielcem, kt\u00f3re rozgrywa si\u0119 kr\u00f3tko przed modlitw\u0105 Moj\u017cesza, obna\u017ca sk\u0142onno\u015b\u0107 Izraela do buntu. Mimo \u017ce lud by\u0142 \u015bwiadkiem Bo\u017cych cud\u00f3w, bardzo szybko zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 ku ba\u0142wochwalstwu. Anio\u0142, zobowi\u0105zany do egzekwowania pos\u0142usze\u0144stwa bez mo\u017cliwo\u015bci przebaczania, najprawdopodobniej odpowiedzia\u0142by na takie wykroczenia s\u0105dem, co mog\u0142oby zagrozi\u0107 dalszym losom przymierza.\u00a0Moj\u017cesz rozumie, \u017ce przetrwanie Izraela zale\u017cy od obecno\u015bci Boskiego Towarzysza, kt\u00f3ry potrafi zar\u00f3wno prowadzi\u0107, jak i przebacza\u0107. Objawienie Bo\u017cych przymiot\u00f3w w Ksi\u0119dze Wyj\u015bcia 34 potwierdza t\u0119 intuicj\u0119: mi\u0142osierdzie, cierpliwo\u015b\u0107 i przebaczenie JHWH s\u0105 dok\u0142adnie tym, czego potrzebuje lud nieustannie sk\u0142onny do upadk\u00f3w.\u00a0W oczach Moj\u017cesza grzeszno\u015b\u0107 Izraela i \u0142aska Boga stanowi\u0105 swoiste \u201epo\u0142\u0105czenie stworzone w niebie\u201d. To w\u0142a\u015bnie ono sprawia, \u017ce przymierze mo\u017ce trwa\u0107, nie dzi\u0119ki anielskiej nieugi\u0119to\u015bci, lecz dzi\u0119ki Bo\u017cej cierpliwo\u015bci i wyrozumia\u0142o\u015bci.<\/p>\n Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce ta teologiczna intuicja harmonizuje z szerszym powo\u0142aniem Izraela jako \u201ekr\u00f3lestwa kap\u0142an\u00f3w\u201d (Wj 19,6). Zadaniem Izraela by\u0142o po\u015bredniczenie w objawianiu Bo\u017cej obecno\u015bci narodom \u015bwiata. Anio\u0142, kt\u00f3ry nie przebacza, nie m\u00f3g\u0142by ukaza\u0107 \u0142aski stanowi\u0105cej centrum tej misji. Natomiast obecno\u015b\u0107 Boga po\u015br\u00f3d niedoskona\u0142ego ludu staje si\u0119 \u015bwiadectwem Jego odkupie\u0144czej mocy.\u00a0Pro\u015bba Moj\u017cesza zapewnia wi\u0119c nie tylko przetrwanie Izraela, ale tak\u017ce zachowanie jego powo\u0142ania. Bo\u017ce przebaczenie staje si\u0119 bowiem \u017cywym \u015bwiadectwem Jego charakteru. Ta sama dynamika powraca p\u00f3\u017aniej w prorockiej wizji Izajasza, kt\u00f3ry ukazuje Izrael jako \u201e\u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 dla narod\u00f3w\u201d (Iz 42,6) – misj\u0119 mo\u017cliw\u0105 do wype\u0142nienia jedynie dzi\u0119ki mi\u0142osiernej obecno\u015bci Boga po\u015br\u00f3d swojego ludu.<\/p>\n Odwa\u017cna pro\u015bba Moj\u017cesza, by sam B\u00f3g prowadzi\u0142 Izraela zamiast anio\u0142a, wyp\u0142ywa\u0142a z jego g\u0142\u0119bokiego zrozumienia zar\u00f3wno grzeszno\u015bci ludu, jak i ogromu Bo\u017cej \u0142aski. Ryzykuj\u0105c niezadowolenie Boga, wyst\u0119puje jako kap\u0142a\u0144ski po\u015brednik, ufaj\u0105c, \u017ce przebaczaj\u0105ca natura JHWH jest niezb\u0119dna dla ludu twardego karku.\u00a0Podobn\u0105 postaw\u0119 odnajdujemy u Abrahama, Jakuba i Samuela. Ich historie pokazuj\u0105 wiar\u0119, kt\u00f3ra nie boi si\u0119 wej\u015b\u0107 z Bogiem w dialog, szukaj\u0105c mi\u0142osierdzia po\u015br\u00f3d s\u0105du. Uzyskuj\u0105c zapewnienie Bo\u017cej obecno\u015bci, Moj\u017cesz sprawia, \u017ce w\u0119dr\u00f3wka Izraela przez histori\u0119 przymierza zostaje naznaczona nie tylko wymaganiami sprawiedliwo\u015bci, lecz przede wszystkim rzeczywisto\u015bci\u0105 Bo\u017cego przebaczenia. W ten spos\u00f3b Izrael mo\u017ce wype\u0142ni\u0107 swoje powo\u0142anie jako lud, przez kt\u00f3ry Bo\u017ca \u0142aska rozb\u0142yskuje wobec ca\u0142ego \u015bwiata. Ta \u015bwi\u0119ta wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015b\u0107 ludzkiej s\u0142abo\u015bci i Bo\u017cego mi\u0142osierdzia stanowi samo serce przymierza; dziedzictwo ukszta\u0142towane w rozpadlinie ska\u0142y, gdzie Moj\u017cesz ujrza\u0142 chwa\u0142\u0119 Boga.<\/p>\n Opowiada si\u0119 histori\u0119 o pewnym rabinie, kt\u00f3rego serce przepe\u0142nia\u0142a mi\u0142o\u015b\u0107 do narodu Izraela. Pewnego dnia zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do Boga w modlitwie:<\/p>\n \u201eHaSzem, b\u0142ogos\u0142awione niech b\u0119dzie Twoje \u015bwi\u0119te Imi\u0119! Ty jeste\u015b sprawiedliwy i \u015bwi\u0119ty, podczas gdy my, Tw\u00f3j lud, wci\u0105\u017c potykamy si\u0119 w naszej niesprawiedliwo\u015bci i grzechu. A jednak Twoja \u0142aska nie zna granic, a Twoje przebaczenie nigdy si\u0119 nie wyczerpuje. Dlatego przychodz\u0119 dzi\u015b przed Ciebie z pokorn\u0105 propozycj\u0105 \u2014 z pewnym uk\u0142adem, je\u015bli wolno mi m\u00f3wi\u0107 tak \u015bmia\u0142o.\u00a0My oddamy Ci wszystkie nasze grzechy \u2014 ka\u017cdy bez wyj\u0105tku. A Ty w zamian wylejesz na nas swoj\u0105 \u0142ask\u0119 i przebaczenie. Co Ty na to, HaSzem?\u00a0A je\u015bli zawaha\u0142by\u015b si\u0119 cho\u0107 przez chwil\u0119 i uzna\u0142, \u017ce taka wymiana nie jest uczciwa, pozw\u00f3l, \u017ce powiem jeszcze jedno: O HaSzem, gdyby\u015bmy nie mieli \u017cadnych grzech\u00f3w, c\u00f3\u017c uczyni\u0142by\u015b z ca\u0142ym swoim przebaczeniem?\u201d<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" W Torze relacja mi\u0119dzy Bogiem a Jego wybranym ludem, Izraelem, naznaczona jest momentami niezwyk\u0142ej blisko\u015bci, odwa\u017cnego wstawiennictwa i przemieniaj\u0105cych spotka\u0144, kt\u00f3re kszta\u0142tuj\u0105 wi\u0119\u017a przymierza. W\u015br\u00f3d nich szczeg\u00f3lne miejsce zajmuje dialog Moj\u017cesza z Bogiem opisany w Ksi\u0119dze Wyj\u015bcia, rozdzia\u0142ach 23 i 34. Stanowi on wyraziste \u015bwiadectwo \u015bmia\u0142o\u015bci wiary oraz g\u0142\u0119bi Bo\u017cej \u0142aski.\u00a0Gdy B\u00f3g oznajmia, \u017ce po\u015ble […]<\/p>\n","protected":false},"author":350,"featured_media":11224,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"give_campaign_id":0,"footnotes":""},"categories":[490],"tags":[],"class_list":["post-19452","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-prayer-pl"],"yoast_head":"\n