Historia J\u00f3zefa i jego braci jest powszechnie uznawana za jedn\u0105 z najbardziej poruszaj\u0105cych opowie\u015bci w ca\u0142ej Biblii. Rozpoczyna si\u0119 nast\u0119puj\u0105cymi s\u0142owami:<\/p>\n
\u201eJakub osiad\u0142 w kraju, w kt\u00f3rym przebywa\u0142 jego ojciec, w ziemi Kanaan. Oto dzieje potomk\u00f3w Jakuba\u201d (Rdz 37,1\u20132).<\/em><\/p>\n Najwa\u017cniejsze, co nale\u017cy tutaj dostrzec, to fakt, \u017ce rodzina Jakuba, czyli Izraela, wreszcie zacz\u0119\u0142a zapuszcza\u0107 korzenie w Ziemi Obiecanej. Izaak mieszka\u0142 tam jako przybysz (\u05d1\u05b0\u05bc\u05d0\u05b6\u05e8\u05b6\u05e5 \u05de\u05b0\u05d2\u05d5\u05bc\u05e8\u05b5\u05d9 \u05d0\u05b8\u05d1\u05b4\u05d9\u05d5<\/strong>), natomiast sytuacja Jakuba by\u0142a ju\u017c inna. Osiad\u0142 tam jako sta\u0142y mieszkaniec. U\u017cyty w tek\u015bcie hebrajskim czasownik \u05d5\u05b7\u05d9\u05b5\u05bc\u05e9\u05b6\u05c1\u05d1<\/strong> (wajeszew<\/em>) oznacza trwa\u0142e zamieszkanie, a nie jedynie czasowy pobyt. Jest to \u015bwiadomy zabieg narracyjny, przeciwstawiaj\u0105cy Jakuba Ezawowi i potwierdzaj\u0105cy obecno\u015b\u0107 linii przymierza w ziemi obiecanej.<\/p>\n Ta bardzo kr\u00f3tka i pozornie nieistotna wzmianka ma niezwykle donios\u0142e znaczenie. Obietnica dana przymierzu Abrahama, Izaaka i Jakuba zaczyna si\u0119 w\u0142a\u015bnie wype\u0142nia\u0107. A jednak w\u0142a\u015bnie w tym czasie, gdy B\u00f3g w tak wielkim stopniu b\u0142ogos\u0142awi i realizuje swoje obietnice dane Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi, rodz\u0105ca si\u0119 rodzina Izraela do\u015bwiadcza jednej z najwi\u0119kszych pr\u00f3b w swojej historii.\u00a0Kiedy p\u00f3\u017aniej, z perspektywy ca\u0142ej Biblii, spogl\u0105damy wstecz na ten rozdzia\u0142, trudno oprze\u0107 si\u0119 wra\u017ceniu, \u017ce historia ta ju\u017c z g\u00f3ry zapowiada s\u0142owa, kt\u00f3re wiele stuleci p\u00f3\u017aniej wypowie psalmista:<\/p>\n \u201eWiele nieszcz\u0119\u015b\u0107 spada na sprawiedliwego, lecz ze wszystkich Pan go wybawia\u201d (Ps 34,20).<\/em><\/p>\n Rodzina Izraela zostanie ocalona przez Pana. Ale wybiegam zbyt daleko naprz\u00f3d. Jeste\u015bmy dopiero na pocz\u0105tku tej zapieraj\u0105cej dech w piersiach opowie\u015bci.<\/p>\n Ca\u0142a ta historia, kt\u00f3ra stanie si\u0119 jedn\u0105 z najd\u0142u\u017cszych (je\u015bli nie najd\u0142u\u017csz\u0105) opowie\u015bci\u0105 w ca\u0142ej Biblii, ma sw\u00f3j pocz\u0105tek w nast\u0119puj\u0105cych wersetach:<\/p>\n \u201eJ\u00f3zef, maj\u0105c siedemna\u015bcie lat, uczy\u0142 si\u0119 od swoich przyrodnich braci, syn\u00f3w Bilhy i syn\u00f3w Zilpy, \u017con swojego ojca, jak pa\u015b\u0107 trzody. Donosi\u0142 te\u017c ojcu o ich z\u0142ym post\u0119powaniu\u201d (\u05d3\u05b4\u05bc\u05d1\u05b8\u05bc\u05ea\u05b8\u05dd \u05e8\u05b8\u05e2\u05b8\u05d4<\/strong>, dibatam ra’ah) (Rdz 37,2).<\/em><\/p>\n Opowie\u015b\u0107 rozpoczyna si\u0119 od przedstawienia J\u00f3zefa jako siedemnastoletniego m\u0142odzie\u0144ca, kt\u00f3ry uczy si\u0119 od swoich starszych przyrodnich braci pasterstwa (\u05d4\u05b8\u05d9\u05b8\u05d4 \u05e8\u05b9\u05e2\u05b6\u05d4 \u05d0\u05b6\u05ea\u05be\u05d0\u05b6\u05d7\u05b8\u05d9\u05d5 \u05d1\u05b7\u05bc\u05e6\u05b9\u05bc\u05d0\u05df<\/strong>). Nie chodzi jedynie o to, \u017ce razem z bra\u0107mi wypasa\u0142 trzody. Oryginalny tekst hebrajski wskazuje na co\u015b wi\u0119cej – J\u00f3zef pobiera\u0142 od nich nauk\u0119.<\/p>\n Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce w tym miejscu, inaczej ni\u017c w poprzednich rozdzia\u0142ach, na\u0142o\u017cnice Jakuba s\u0105 ju\u017c okre\u015blane mianem jego \u017con. By\u0107 mo\u017ce ich status zosta\u0142 podniesiony poprzez jaki\u015b formalny obrz\u0119d zawarcia ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Je\u015bli tak by\u0142o, mo\u017cliwe, \u017ce Lea ju\u017c wtedy nie \u017cy\u0142a (Tora nie podaje, kiedy ani w jaki spos\u00f3b umar\u0142a). Nie ulega jednak w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce w narracji nadal w pewien spos\u00f3b zaznaczona jest ni\u017csza pozycja tych dw\u00f3ch kobiet, a tym samym tak\u017ce ich syn\u00f3w.<\/p>\n Nast\u0119pnie narrator wprowadza element, kt\u00f3ry stanie si\u0119 zapalnikiem ca\u0142ego p\u00f3\u017aniejszego dramatu. J\u00f3zef przyni\u00f3s\u0142 ojcu z\u0142\u0105 wiadomo\u015b\u0107 o swoich przyrodnich braciach. Tekst nie dodaje nic wi\u0119cej. Czy post\u0105pi\u0142 s\u0142usznie? Czy post\u0105pi\u0142 niew\u0142a\u015bciwie? Czy oczerni\u0142 swoich braci? A mo\u017ce po prostu powiedzia\u0142 prawd\u0119, aby zapobiec jakiemu\u015b nieszcz\u0119\u015bciu? Tekst pozostawia t\u0119 kwesti\u0119 otwart\u0105.<\/p>\n \u201eIzrael mi\u0142owa\u0142 J\u00f3zefa bardziej ni\u017c wszystkich swoich syn\u00f3w, poniewa\u017c urodzi\u0142 mu si\u0119 w jego staro\u015bci\u201d (Rdz 37,3).<\/em><\/p>\n Wzmianka o staro\u015bci (\u05db\u05b4\u05bc\u05d9\u05be\u05d1\u05b6\u05df\u05be\u05d6\u05b0\u05e7\u05bb\u05e0\u05b4\u05d9\u05dd \u05d4\u05d5\u05bc\u05d0<\/strong>, ki ben-zekunim hu<\/em>) najprawdopodobniej nawi\u0105zuje do d\u0142ugich lat oczekiwania na dziecko z ukochan\u0105 \u017con\u0105, Rachel\u0105, kt\u00f3ra przez bardzo d\u0142ugi czas pozostawa\u0142a bezp\u0142odna. Gdy Rachela urodzi\u0142a J\u00f3zefa, Lea wyda\u0142a ju\u017c na \u015bwiat sze\u015bciu syn\u00f3w i jedn\u0105 c\u00f3rk\u0119 (Rdz 29,31\u201330,24).\u00a0Istniej\u0105 jednak r\u00f3wnie\u017c inne mo\u017cliwe interpretacje tego wyra\u017cenia. By\u0107 mo\u017ce Jakub postrzega\u0142 J\u00f3zefa jako syna, kt\u00f3remu m\u00f3g\u0142 naprawd\u0119 zaufa\u0107 na staro\u015b\u0107, gdy sam stawa\u0142 si\u0119 coraz s\u0142abszy i coraz bardziej zale\u017cny od pomocy innych.<\/p>\n Interesuj\u0105ce jest to, \u017ce Jakub wyr\u00f3\u017cnia w\u0142a\u015bnie J\u00f3zefa, mimo \u017ce urodzi\u0142 mu si\u0119 ju\u017c drugi syn z ukochanej Racheli (Rdz 35,16\u201320). By\u0107 mo\u017ce wynika\u0142o to z faktu, \u017ce Beniamin by\u0142 jeszcze bardzo ma\u0142ym dzieckiem (najprawdopodobniej mia\u0142 od czterech do sze\u015bciu lat), a jego narodziny przywo\u0142ywa\u0142y u Jakuba jedne z najbardziej bolesnych wspomnie\u0144, tj. \u015bmier\u0107 Racheli.<\/p>\n \u201eSprawi\u0142 mu tak\u017ce bogato zdobion\u0105 szat\u0119\u201d (\u05db\u05b0\u05bc\u05ea\u05b9\u05e0\u05b6\u05ea \u05e4\u05b7\u05bc\u05e1\u05b4\u05bc\u05d9\u05dd<\/strong>, ketonet passim). \u201eGdy jego bracia zobaczyli, \u017ce ojciec kocha go bardziej ni\u017c wszystkich pozosta\u0142ych syn\u00f3w, znienawidzili go\u201d (\u05e9\u05b8\u05c2\u05e0\u05b5\u05d0<\/strong>, sane) \u201ei nie potrafili zdoby\u0107 si\u0119 wobec niego na \u017cyczliwe s\u0142owo\u201d (Rdz 37,3b\u20134).<\/em><\/p>\n Istnieje kilka sposob\u00f3w t\u0142umaczenia rodzaju szaty, kt\u00f3r\u0105 Jakub kaza\u0142 wykona\u0107 dla J\u00f3zefa. Septuaginta, Wulgata oraz przek\u0142ad syryjski rozumiej\u0105 j\u0105 jako szat\u0119 z d\u0142ugimi r\u0119kawami. Najtrafniej jednak oddaje sens hebrajskiego wyra\u017cenia t\u0142umaczenie: \u201ebogato zdobiona szata\u201d<\/strong> lub \u201eozdobna szata\u201d<\/strong>.\u00a0Sedno jest jednak inne: Jakub nie ukrywa\u0142, \u017ce nadaje J\u00f3zefowi wyj\u0105tkow\u0105 pozycj\u0119 po\u015br\u00f3d swoich syn\u00f3w. Podarowa\u0142 mu szat\u0119, kt\u00f3ra wyra\u017anie odr\u00f3\u017cnia\u0142a go od wszystkich pozosta\u0142ych.\u00a0Co ciekawe, w biblijnym j\u0119zyku hebrajskim \u201enienawidzi\u0107 kogo\u015b\u201d nie zawsze oznacza\u0142o to samo, co rozumiemy przez to s\u0142owo dzisiaj. Cz\u0119sto wyra\u017ca\u0142o po prostu kocha\u0107 mniej<\/strong> albo darzy\u0107 mniejszym uczuciem<\/strong>. Podobnie nale\u017cy rozumie\u0107 s\u0142owa Jezusa:<\/p>\n \u201eJe\u015bli kto\u015b przychodzi do Mnie, a nie ma w nienawi\u015bci swego ojca i matki…\u201d (\u0141k 14,26; por. Mt 10,37),<\/em><\/p>\n gdzie \u201enienawidzi\u0107\u201d oznacza postawi\u0107 Chrystusa ponad nawet najbli\u017csze wi\u0119zi rodzinne, a nie \u017cywi\u0107 wobec nich dos\u0142own\u0105 nienawi\u015b\u0107.\u00a0Naturalnie taka biblijna \u201enienawi\u015b\u0107\u201d mia\u0142a r\u00f3\u017cne stopnie nasilenia, od zwyk\u0142ego kochania kogo\u015b mniej a\u017c po nienawi\u015b\u0107, jak\u0105 bracia \u017cywili wobec J\u00f3zefa, kt\u00f3ra doprowadzi\u0142a ich nawet do pr\u00f3by zab\u00f3jstwa.<\/p>\n Je\u015bli uwzgl\u0119dnimy ten j\u0119zykowy niuans, zwi\u0105zek pomi\u0119dzy mi\u0142o\u015bci\u0105 Jakuba do J\u00f3zefa a jego mniejsz\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105 wobec pozosta\u0142ych syn\u00f3w staje si\u0119 oczywisty. Jakub kocha pozosta\u0142ych syn\u00f3w mniej, do tego stopnia, \u017ce ich pomija i upokarza, wywy\u017cszaj\u0105c najm\u0142odszego z nich. Oni z kolei kochaj\u0105 jego ukochanego J\u00f3zefa \u201emniej\u201d, do tego stopnia, \u017ce s\u0105 gotowi sprzeda\u0107 go do niewoli.\u00a0Wszystko zaczyna si\u0119 od ojca (\u201eryba psuje si\u0119 od g\u0142owy\u201d). Faworyzowanie jednego syna sprawia, \u017ce pozostali bracia, kt\u00f3rzy w naturalny spos\u00f3b pragn\u0105 jego mi\u0142o\u015bci i uznania, \u017cyj\u0105 w coraz wi\u0119kszym rozczarowaniu i frustracji.<\/p>\n Sytuacj\u0119 dodatkowo zaostrzaj\u0105 dwa sny, kt\u00f3re, jak przekonamy si\u0119 p\u00f3\u017aniej, sam B\u00f3g objawi\u0142 J\u00f3zefowi. Na pocz\u0105tku jednak nie by\u0142o to wcale takie oczywiste.\u00a0Czytamy:<\/p>\n \u201eJ\u00f3zef mia\u0142 sen. Gdy opowiedzia\u0142 go swoim braciom, znienawidzili go jeszcze bardziej. Powiedzia\u0142 do nich: \u00abPos\u0142uchajcie snu, kt\u00f3ry mia\u0142em. Oto wi\u0105zali\u015bmy snopy na polu. Nagle m\u00f3j snop podni\u00f3s\u0142 si\u0119 i stan\u0105\u0142, a wasze snopy otoczy\u0142y m\u00f3j i odda\u0142y mu pok\u0142on\u00bb. Bracia powiedzieli do niego: \u00abCzy rzeczywi\u015bcie chcesz nad nami kr\u00f3lowa\u0107?\u00bb (\u05d4\u05b2\u05de\u05b8\u05dc\u05b9\u05da\u05b0 \u05ea\u05b4\u05bc\u05de\u05b0\u05dc\u05b9\u05da\u05b0 \u05e2\u05b8\u05dc\u05b5\u05d9\u05e0\u05d5\u05bc<\/strong>). \u00abCzy naprawd\u0119 zamierzasz nami rz\u0105dzi\u0107?\u00bb (\u05de\u05b8\u05e9\u05c1\u05d5\u05b9\u05dc \u05ea\u05b4\u05bc\u05de\u05b0\u05e9\u05b9\u05c1\u05dc \u05d1\u05b8\u05bc\u05e0\u05d5\u05bc<\/strong>). I znienawidzili go jeszcze bardziej (\u05d5\u05b7\u05d9\u05bc\u05d5\u05b9\u05e1\u05b4\u05e4\u05d5\u05bc \u05e2\u05d5\u05b9\u05d3 \u05e9\u05b0\u05c2\u05e0\u05b9\u05d0 \u05d0\u05b9\u05ea\u05d5\u05b9<\/strong>) z powodu jego sn\u00f3w i tego, co m\u00f3wi\u0142\u201d (Rdz 37,5\u20138).<\/em><\/p>\n Reakcja braci jest zrozumia\u0142a i przewidywalna, je\u015bli we\u017amiemy pod uwag\u0119 faworyzowanie J\u00f3zefa przez ojca oraz ich nieustanne, ca\u0142kowicie naturalne pragnienie, by r\u00f3wnie\u017c by\u0107 kochanymi i cenionymi przez Jakuba; pragnienie, kt\u00f3re pozostawa\u0142o niespe\u0142nione. Jakub nie tylko obdarzy\u0142 J\u00f3zefa ca\u0142\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105, za kt\u00f3r\u0105 oni sami t\u0119sknili, lecz tak\u017ce, przynajmniej z ich perspektywy, J\u00f3zef przyczyni\u0142 si\u0119 do ugruntowania negatywnej opinii ojca na ich temat (Rdz 37,2).<\/p>\n Teraz nast\u0119puje kolejny etap eskalacji. Domniemany proroczy sen przedstawia J\u00f3zefa nie tylko jako najbardziej umi\u0142owanego syna ojca, jakby to samo w sobie nie by\u0142o wystarczaj\u0105co bolesne, lecz tak\u017ce jako tego, kt\u00f3ry obejmuje w\u0142adz\u0119 nad wszystkimi bra\u0107mi.\u00a0Z ich punktu widzenia nie mia\u0142o to \u017cadnego sensu. J\u00f3zef by\u0142 jednym z najm\u0142odszych syn\u00f3w, a wi\u0119c zajmowa\u0142 bardzo odleg\u0142e miejsce w kolejno\u015bci dziedziczenia pierwor\u00f3dztwa, kt\u00f3re pewnego dnia mog\u0142oby uprawnia\u0107 go do przewodzenia rodowi.<\/p>\n To wydawa\u0142o si\u0119 po prostu niedorzeczne.<\/p>\n Jakby tego by\u0142o ma\u0142o, pojawia si\u0119 kolejny sen, kt\u00f3ry tylko dolewa oliwy do ognia. J\u00f3zef opowiada braciom nast\u0119pny sen:<\/p>\n \u201ePotem mia\u0142 jeszcze inny sen i opowiedzia\u0142 go swoim braciom. Powiedzia\u0142: \u00abMia\u0142em jeszcze jeden sen. Oto s\u0142o\u0144ce, ksi\u0119\u017cyc i jedena\u015bcie gwiazd oddawa\u0142y mi pok\u0142on\u00bb\u201d (Rdz 37,9).<\/em><\/p>\n Nie jest jasne, dlaczego J\u00f3zef wci\u0105\u017c opowiada braciom o swoich snach. Czy naprawd\u0119 nie dostrzega ich reakcji? Czy robi to, aby ich sprowokowa\u0107? A mo\u017ce jest tak naiwny, \u017ce zupe\u0142nie nie zdaje sobie sprawy z ich nienawi\u015bci? Tekst nie udziela odpowiedzi.\u00a0Bior\u0105c pod uwag\u0119 sk\u0142ad rodziny: jedena\u015bcie syn\u00f3w, nie licz\u0105c J\u00f3zefa, oczywiste jest, \u017ce s\u0142o\u0144ce i ksi\u0119\u017cyc symbolizuj\u0105 jego rodzic\u00f3w: Jakuba i Rachel\u0119. O reakcji Jakuba czytamy tak, jakby jego ukochana Rachela wci\u0105\u017c \u017cy\u0142a:<\/p>\n \u201eKiedy opowiedzia\u0142 ten sen swojemu ojcu i braciom, ojciec zgani\u0142 go i powiedzia\u0142: \u00abC\u00f3\u017c to za sen, kt\u00f3ry mia\u0142e\u015b? Czy naprawd\u0119 ja, twoja matka i twoi bracia (\u05d0\u05b2\u05e0\u05b4\u05d9 \u05d5\u05b0\u05d0\u05b4\u05de\u05b0\u05bc\u05da\u05b8 \u05d5\u05b0\u05d0\u05b7\u05d7\u05b6\u05d9\u05da\u05b8<\/strong>) przyjdziemy i oddamy ci pok\u0142on a\u017c do ziemi (\u05dc\u05b0\u05d4\u05b4\u05e9\u05b0\u05c1\u05ea\u05b7\u05bc\u05d7\u05b2\u05d5\u05ba\u05ea \u05dc\u05b0\u05da\u05b8, \u05d0\u05b8\u05e8\u05b0\u05e6\u05b8\u05d4<\/strong>)?\u00bb Bracia zazdro\u015bcili mu (\u05d5\u05b7\u05d9\u05b0\u05e7\u05b7\u05e0\u05b0\u05d0\u05d5\u05bc\u05be\u05d1\u05d5\u05b9 \u05d0\u05b6\u05d7\u05b8\u05d9\u05d5<\/strong>), natomiast ojciec zachowa\u0142 t\u0119 spraw\u0119 w pami\u0119ci (\u05d5\u05b0\u05d0\u05b8\u05d1\u05b4\u05d9\u05d5 \u05e9\u05b8\u05c1\u05de\u05b7\u05e8 \u05d0\u05b6\u05ea\u05be\u05d4\u05b7\u05d3\u05b8\u05bc\u05d1\u05b8\u05e8<\/strong>)\u201d (Rdz 37,10\u201311).<\/em><\/p>\n Cho\u0107 ojciec J\u00f3zefa, Jakub, by\u0142 zaskoczony i zak\u0142opotany tre\u015bci\u0105 tego snu, nie by\u0142 przecie\u017c cz\u0142owiekiem obcym niezwyk\u0142ym snom, wizjom i innym tajemniczym wydarzeniom. W\u0142a\u015bnie dlatego, nawet karc\u0105c J\u00f3zefa, nie wyklucza\u0142 mo\u017cliwo\u015bci, \u017ce sen mo\u017ce si\u0119 kiedy\u015b spe\u0142ni\u0107. Dos\u0142ownie tekst m\u00f3wi, \u017ce \u201eojciec zachowa\u0142 t\u0119 spraw\u0119\u201d, rozwa\u017caj\u0105c j\u0105 w swoim sercu.\u00a0Wzmiank\u0119 Jakuba o matce J\u00f3zefa mo\u017cna rozumie\u0107 na dwa sposoby. By\u0107 mo\u017ce m\u00f3wi o Racheli tak, jakby nadal \u017cy\u0142a w pami\u0119ci rodziny. Mo\u017cliwe te\u017c, \u017ce je\u015bli Lea wci\u0105\u017c jeszcze \u017cy\u0142a, po \u015bmierci Racheli by\u0142a postrzegana jako \u201ematka\u201d ca\u0142ego rodu.<\/p>\n To, co rozpoczyna si\u0119 jako historia rodziny rozbitej przez faworyzowanie jednego z syn\u00f3w i wzajemn\u0105 zdrad\u0119, staje si\u0119 scen\u0105, na kt\u00f3rej objawia si\u0119 Bo\u017ca suwerenno\u015b\u0107. Droga J\u00f3zefa, od ukochanego syna do sprzedanego w niewol\u0119 brata, a nast\u0119pnie od wi\u0119\u017ania do w\u0142adcy, ods\u0142ania nieprzemijaj\u0105c\u0105 prawd\u0119: ludzka niewierno\u015b\u0107 i z\u0142e zamiary nie s\u0105 w stanie udaremni\u0107 Bo\u017cego planu.\u00a0Ten sam B\u00f3g, kt\u00f3ry wzi\u0105\u0142 sny m\u0142odego marzyciela i uczyni\u0142 z nich rzeczywisto\u015b\u0107, jest Bogiem, kt\u00f3ry odrzucenie swojego Syna w\u0142\u0105czy\u0142 w plan zbawienia ca\u0142ego \u015bwiata.<\/p>\n Bo\u017ce b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa bardzo cz\u0119sto przychodz\u0105 w parze z pr\u00f3bami. Gdy sami do\u015bwiadczamy zdrady i cierpienia, mo\u017cemy ufa\u0107, \u017ce ten sam B\u00f3g, kt\u00f3ry pokierowa\u0142 drog\u0105 J\u00f3zefa ku wywy\u017cszeniu, dzia\u0142a r\u00f3wnie\u017c po\u015br\u00f3d naszego w\u0142asnego chaosu.\u00a0Nasz B\u00f3g nie marnuje \u017cadnego cierpienia i nie porzuca \u017cadnego ze swoich dzieci. Nie uczyni\u0142 tego wtedy i nie uczyni tego r\u00f3wnie\u017c dzisiaj.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Historia J\u00f3zefa i jego braci jest powszechnie uznawana za jedn\u0105 z najbardziej poruszaj\u0105cych opowie\u015bci w ca\u0142ej Biblii. Rozpoczyna si\u0119 nast\u0119puj\u0105cymi s\u0142owami: \u201eJakub osiad\u0142 w kraju, w kt\u00f3rym przebywa\u0142 jego ojciec, w ziemi Kanaan. Oto dzieje potomk\u00f3w Jakuba\u201d (Rdz 37,1\u20132). Najwa\u017cniejsze, co nale\u017cy tutaj dostrzec, to fakt, \u017ce rodzina Jakuba, czyli Izraela, wreszcie zacz\u0119\u0142a zapuszcza\u0107 korzenie […]<\/p>\n","protected":false},"author":350,"featured_media":20763,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"give_campaign_id":0,"footnotes":""},"categories":[315],"tags":[],"class_list":["post-21066","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-torah"],"yoast_head":"\nNier\u00f3wna mi\u0142o\u015b\u0107<\/h2>\n
Pierwszy sen<\/h2>\n
Drugi sen<\/h2>\n
Zako\u0144czenie<\/h2>\n