{"id":29195,"date":"2026-08-24T18:42:51","date_gmt":"2026-08-24T15:42:51","guid":{"rendered":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/?p=29195"},"modified":"2026-09-13T14:16:50","modified_gmt":"2026-09-13T11:16:50","slug":"niechlubne-historie-biblii","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/niechlubne-historie-biblii\/","title":{"rendered":"Niechlubne historie Biblii"},"content":{"rendered":"

To hebrajskie s\u0142owo pojawia si\u0119 w kilku najmroczniejszych momentach historii Izraela. Kiedy ju\u017c je dostrze\u017cemy, ods\u0142ania przed nami niepokoj\u0105cy schemat. Tym s\u0142owem jest nevalah<\/em> (\u05e0\u05b0\u05d1\u05b8\u05dc\u05b8\u05d4). W przek\u0142adach oddaje si\u0119 je jako \u201ezbrodni\u0119\u201d, \u201ehaniebny czyn\u201d, \u201eg\u0142upot\u0119\u201d lub \u201ebezrozumny czyn\u201d, jednak \u017cadne pojedyncze okre\u015blenie nie oddaje w pe\u0142ni jego si\u0142y. Opisuje ono skrajne pogwa\u0142cenie przymierza, tj. post\u0119powanie, kt\u00f3re w najbardziej ra\u017c\u0105cy z mo\u017cliwych sposob\u00f3w odrzuca m\u0105dro\u015b\u0107 przymierza.<\/p>\n

S\u0142owo, kt\u00f3re nazywa zbrodni\u0119<\/h4>\n

W 34. rozdziale Ksi\u0119gi Rodzaju Sychem porywa Din\u0119, gwa\u0142ci j\u0105 i ha\u0144bi. Synowie Jakuba wpadaj\u0105 w gniew, \u201eponiewa\u017c Sychem pope\u0142ni\u0142 czyn, kt\u00f3ry uchodzi\u0142 w Izraelu za zbrodni\u0119: obcuj\u0105c z c\u00f3rk\u0105 Jakuba, dopu\u015bci\u0142 si\u0119 czynu niegodziwego\u201d (nevalah<\/em>, \u05e0\u05b0\u05d1\u05b8\u05dc\u05b8\u05d4) (Rdz 34,7). Wyra\u017cenie \u201ew Izraelu\u201d nadaje tej zbrodni znaczenie dotycz\u0105ce ca\u0142ej wsp\u00f3lnoty.<\/p>\n

To samo sformu\u0142owanie powraca w 2 Sm 13. Amnon, syn kr\u00f3la Dawida, zastawia pu\u0142apk\u0119 na swoj\u0105 przyrodni\u0105 siostr\u0119 Tamar i nie chce s\u0142ucha\u0107 jej b\u0142aga\u0144. Tamar m\u00f3wi do niego: \u201eNie post\u0119puje si\u0119 tak w Izraelu. Zaniechaj tego bezece\u0144stwa!\u201d (nevalah<\/em>, \u05e0\u05b0\u05d1\u05b8\u05dc\u05b8\u05d4) (2 Sm 13,12). Tamar nazywa czyn po imieniu i odwo\u0142uje si\u0119 do najbardziej podstawowych granic moralnych Izraela. Mimo to Amnon u\u017cywa wobec niej si\u0142y.<\/p>\n

S\u0142owo to pojawia si\u0119 ponownie w 19. rozdziale Ksi\u0119gi S\u0119dzi\u00f3w. (To oczywi\u015bcie najbardziej przera\u017caj\u0105ca i odra\u017caj\u0105ca historia opisana w ca\u0142ej Biblii!). Pewien Lewita wraz ze swoj\u0105 konkubin\u0105 zatrzymuje si\u0119 na noc w Gibea, mie\u015bcie le\u017c\u0105cym na terytorium pokolenia Beniamina. \u201eLudzie niegodziwi\u201d otaczaj\u0105 dom i domagaj\u0105 si\u0119 wydania go\u015bcia. Gospodarz b\u0142aga: \u201eNie pope\u0142niajcie tego bezece\u0144stwa!\u201d (nevalah<\/em>, \u05e0\u05b0\u05d1\u05b8\u05dc\u05b8\u05d4) (Sdz 19,23), po czym zamiast niego oferuje im swoj\u0105 c\u00f3rk\u0119 i konkubin\u0119. Lewita chwyta swoj\u0105 konkubin\u0119 (\u05e4\u05b4\u05bc\u05d9\u05dc\u05b6\u05d2\u05b6\u05e9\u05c1) i wypycha j\u0105 na zewn\u0105trz.<\/p>\n

Izraelskie miasto niczym Sodoma<\/h4>\n

Sdz 19 nie tylko ponownie wykorzystuje to samo s\u0142owo. Rozdzia\u0142 ten \u015bwiadomie nawi\u0105zuje do Rdz 19. W obu opowie\u015bciach podr\u00f3\u017cni przybywaj\u0105 do miasta, szukaj\u0105c schronienia (Rdz 19,1\u20133; Sdz 19,15\u201321). M\u0119\u017cczy\u017ani otaczaj\u0105 dom gospodarza i \u017c\u0105daj\u0105, aby wyprowadzi\u0142 do nich swoich go\u015bci, \u201eaby\u015bmy ich poznali\u201d (Rdz 19,4\u20135; Sdz 19,22). W obu opowie\u015bciach gospodarze nazywaj\u0105 napastnik\u00f3w \u201ebra\u0107mi\u201d, b\u0142agaj\u0105 ich, aby nie dopuszczali si\u0119 niegodziwo\u015bci, i zamiast m\u0119\u017cczyzn oferuj\u0105 im kobiety (Rdz 19,6\u20138; Sdz 19,23\u201324).<\/p>\n

Powtarzaj\u0105ce si\u0119 sformu\u0142owania sprawiaj\u0105, \u017ce Gibea staje si\u0119 drug\u0105 Sodom\u0105. Izraelskie miasto powiela niegodziwo\u015b\u0107, od kt\u00f3rej Izrael mia\u0142 si\u0119 odr\u00f3\u017cnia\u0107. Co wi\u0119cej, Gibea wydaje si\u0119 nawet gorsza: w Sodomie przybysze zostaj\u0105 ocaleni; w Gibea kobieta zostaje wydana na pastw\u0119 t\u0142umu (Rdz 19,10\u201311; Sdz 19,25\u201328). Literacki zwi\u0105zek mi\u0119dzy tymi dwiema opowie\u015bciami jest powszechnie dostrzegany w\u0142a\u015bnie ze wzgl\u0119du na te wyra\u017ane podobie\u0144stwa j\u0119zykowe i strukturalne.<\/p>\n

Nawet podj\u0119ta przez Izrael pr\u00f3ba rozwi\u0105zania problemu powtarza pierwotne z\u0142o. Zbrodnia dokonana w Gibea prowadzi do wojny domowej, kt\u00f3ra niemal doprowadza do zag\u0142ady pokolenia Beniamina (Sdz 20,12\u201348). Aby ocali\u0107 to pokolenie, Izraelici morduj\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w Jabesz w Gileadzie i oddaj\u0105 Beniaminitom czterysta ocala\u0142ych m\u0142odych kobiet (Sdz 21,8\u201314). Kiedy okazuje si\u0119, \u017ce jest ich za ma\u0142o, przyw\u00f3dcy Izraela opracowuj\u0105 kolejny plan: pozostali m\u0119\u017cczy\u017ani mog\u0105 porwa\u0107 m\u0142ode kobiety ta\u0144cz\u0105ce w Szilo i wzi\u0105\u0107 je sobie za \u017cony (Sdz 21,19\u201323). Pokolenie przetrwa\u0142o, ale po raz kolejny to kobiety ponosz\u0105 cen\u0119.<\/p>\n

Ksi\u0119ga S\u0119dzi\u00f3w ko\u0144czy si\u0119 moralnym podsumowaniem: \u201eW owych czasach nie by\u0142o kr\u00f3la w Izraelu; ka\u017cdy czyni\u0142 to, co uwa\u017ca\u0142 za s\u0142uszne\u201d (Sdz 21,25).<\/span><\/span> Uderzaj\u0105co podobny obraz pojawia si\u0119 w Apokalipsie, w tek\u015bcie pozornie niezwi\u0105zanym z tamtym fragmentem.<\/span><\/span> Jan opisuje \u015bmier\u0107 dw\u00f3ch \u015bwiadk\u00f3w: \u201eIch zw\u0142oki b\u0119d\u0105 le\u017ce\u0107 na placu wielkiego miasta, kt\u00f3re duchowo nazywa si\u0119 Sodom\u0105 i Egiptem, gdzie te\u017c ukrzy\u017cowano ich Pana\u201d (Ap 11,8).<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Ostatnie zdanie w najbardziej naturalny spos\u00f3b wskazuje na Jerozolim\u0119, miasto zwi\u0105zane z ukrzy\u017cowaniem Jezusa (\u0141k 13,33\u201334; J 19,17\u201320). A jednak Jan nadaje Jerozolimie symboliczne nazwy \u201eSodoma\u201d i \u201eEgipt\u201d. Sodoma symbolizuje g\u0142\u0119bokie zepsucie i bunt przeciwko Bogu, natomiast Egipt przywodzi na my\u015bl ucisk i wrogo\u015b\u0107 wobec Jego ludu. Wpisuje si\u0119 to w utrwalony wzorzec prorocki, w kt\u00f3rym niewierna Jerozolima nazywana jest Sodom\u0105 lub do niej por\u00f3wnywana (Iz 1,9\u201310; Jr 23,14; Ez 16,46\u201352).<\/p>\n

W innych miejscach Apokalipsy okre\u015blenie \u201ewielkie miasto\u201d odnosi si\u0119 do Babilonu, \u015bwiatowej pot\u0119gi sprzeciwiaj\u0105cej si\u0119 Bogu, uto\u017csamianej przez wielu interpretator\u00f3w z cesarskim Rzymem (Ap 14,8; 16,19; 17,18; 18,10). Ap 11,8 wpisuje si\u0119 zatem w szersz\u0105 symbolik\u0119 geograficzn\u0105, cho\u0107 dok\u0142adna relacja mi\u0119dzy Jerozolim\u0105 a Babilonem\/Rzymem pozostaje przedmiotem dyskusji. Miasta, kt\u00f3re geograficznie dzieli ogromna odleg\u0142o\u015b\u0107, mog\u0105 zyska\u0107 t\u0119 sam\u0105 duchow\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, gdy sprzeciwiaj\u0105 si\u0119 Bogu, prze\u015bladuj\u0105 Jego \u015bwiadk\u00f3w i sk\u0142adaj\u0105 niewinnych w ofierze.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n

M\u0119\u017cczy\u017ani, kt\u00f3rzy nie ochronili<\/h4>\n

Jakub dowiaduje si\u0119 o tym, co spotka\u0142o Din\u0119, i czeka, a\u017c wr\u00f3c\u0105 jego synowie (Rdz 34,5). Tekst nie wyja\u015bnia, dlaczego tak post\u0119puje. Jeszcze bardziej uderzaj\u0105ce jest milczenie samej narracji: Dina nie wypowiada ani jednego s\u0142owa. Po tym, jak Symeon i Lewi dokonuj\u0105 rzezi m\u0119\u017cczyzn z Sychem, zapisana w tek\u015bcie reakcja Jakuba skupia si\u0119 na niebezpiecze\u0144stwie, jakie grozi jego rodzinie: \u201eSprowadzili\u015bcie na mnie nieszcz\u0119\u015bcie\u201d (Rdz 34,30). M\u0119\u017cczy\u017ani spieraj\u0105 si\u0119 o honor, zemst\u0119 i przetrwanie, podczas gdy jej g\u0142os pozostaje nies\u0142yszany.<\/p>\n

Dawid dowiaduje si\u0119 o tym, co Amnon zrobi\u0142 Tamar, i wpada w \u201ewielki gniew\u201d (2 Sm 13,21), lecz narracja nie wspomina ani o ukaraniu Amnona, ani o zapewnieniu Tamar ochrony. Absalom, rodzony brat Tamar, m\u00f3wi jej, by milcza\u0142a. Dwa lata p\u00f3\u017aniej ka\u017ce zabi\u0107 Amnona. Nie usprawiedliwia to morderstwa dokonanego przez Absaloma, pokazuje jednak, jak przemoc, na kt\u00f3r\u0105 nie zareagowano, rodzi kolejn\u0105 przemoc. Wcze\u015bniejszy wyrok wypowiedziany przez Natana po tym, jak Dawid wzi\u0105\u0142 Batszeb\u0119 i doprowadzi\u0142 do \u015bmierci Uriasza, zapowiada\u0142, \u017ce miecz i publiczne upokorzenie seksualne wkrocz\u0105 do domu Dawida (2 Sm 12,10\u201312).<\/p>\n

Reakcja Lewity jest jeszcze bardziej bezduszna. Znajduje swoj\u0105 konkubin\u0119 u progu domu i rozkazuje: \u201eWsta\u0144, a pojedziemy!\u201d (Sdz 19,28). Kiedy kobieta nie odpowiada, rozcina jej cia\u0142o na dwana\u015bcie cz\u0119\u015bci i rozsy\u0142a je po ca\u0142ym Izraelu. Opowiadaj\u0105c p\u00f3\u017aniej o tej zbrodni, pomija w\u0142asny udzia\u0142 w wydaniu jej napastnikom i twierdzi, \u017ce m\u0119\u017cczy\u017ani zamierzali go zabi\u0107, czego pierwotny opis wydarze\u0144 wcale nie stwierdza (Sdz 20,4\u20136). Przedstawia siebie jako niedosz\u0142\u0105 ofiar\u0119, podczas gdy kobieta, kt\u00f3ra rzeczywi\u015bcie zgin\u0119\u0142a, schodzi na dalszy plan. M\u0119\u017cczyzna, kt\u00f3ry nie zdo\u0142a\u0142 jej ochroni\u0107, teraz przejmuje kontrol\u0119 nad jej histori\u0105.<\/p>\n

Teksty te powsta\u0142y w spo\u0142ecze\u0144stwach patriarchalnych, a jednak nie ukrywaj\u0105 katastrofalnej pora\u017cki m\u0119\u017cczyzn, kt\u00f3rzy po\u015bwi\u0119caj\u0105 kobiety, aby chroni\u0107 m\u0119ski honor i w\u0142adz\u0119; przeciwnie, obna\u017caj\u0105 j\u0105. Wyra\u017anie wida\u0107 tu krytyk\u0119, zakorzenion\u0105 w przymierzu, wymierzon\u0105 w \u201em\u0119\u017cczyzn\u201d, kt\u00f3rzy nie chroni\u0105 swoich kobiet, lecz zamiast tego wykorzystuj\u0105 je i krzywdz\u0105. Sens tych straszliwych historii jest jasny: m\u0119\u017cczy\u017ani w Izraelu musieli wiedzie\u0107, jaki obowi\u0105zek maj\u0105 wobec swoich \u017con, i z pewno\u015bci\u0105 nie by\u0142o nim to, co niekiedy dzia\u0142o si\u0119 w najmroczniejszych momentach historii Izraela.<\/p>\n

Jezus, prawdziwy M\u0119\u017cczyzna<\/h4>\n

Opowie\u015b\u0107 rozpoczyna si\u0119 w Betlejem judzkim i prowadzi ku Gibea. To szczeg\u00f3\u0142 geograficzny, kt\u00f3ry p\u00f3\u017aniej nabierze g\u0142\u0119bokiego znaczenia. Betlejem stanie si\u0119 miejscem wydarze\u0144 opisanych w Ksi\u0119dze Rut, gdzie wierno\u015b\u0107, ochrona i odkupienie zajm\u0105 miejsce przemocy znanej z Ksi\u0119gi S\u0119dzi\u00f3w. Z Rut i Booza wywodzi\u0107 si\u0119 b\u0119dzie Dawid, przysz\u0142y kr\u00f3l Izraela (Rt 4,17\u201322). Gibea natomiast zostanie \u015bci\u015ble zwi\u0105zana z Saulem, pierwszym kr\u00f3lem Izraela (1 Sm 10,26; 15,34). W ten spos\u00f3b Sdz 19 dyskretnie umieszcza na biblijnej mapie dwa przysz\u0142e o\u015brodki kr\u00f3lewskie. Ze zdeprawowanej Gibea wywodzi si\u0119 naznaczony problemami dom Saula; z Betlejem pochodzi Dawid, a ostatecznie tak\u017ce Jezus Mesjasz (Mi 5,2; Mt 2,1\u20136).<\/p>\n

Jezus nie przygl\u0105da si\u0119 z daleka schematowi nevalah<\/em>. S\u0142owo sta\u0142o si\u0119 cia\u0142em i w pe\u0142ni wesz\u0142o w ludzk\u0105 krucho\u015b\u0107 (J 1,14; Ga 4,4; Hbr 2,14\u201317). Teksty te powsta\u0142y w spo\u0142ecze\u0144stwach patriarchalnych, a jednak nie ukrywaj\u0105 katastrofalnej pora\u017cki m\u0119\u017cczyzn, kt\u00f3rzy po\u015bwi\u0119cali kobiety, aby chroni\u0107 m\u0119ski honor i w\u0142adz\u0119. Przeciwnie, obna\u017caj\u0105 j\u0105. Jezus ukazuje radykalnie odmienny wzorzec m\u0119sko\u015bci. Ziemscy w\u0142adcy wykorzystuj\u0105 innych, aby zachowa\u0107 swoj\u0105 w\u0142adz\u0119, On natomiast przyszed\u0142 \u201enie po to, \u017ceby Mu s\u0142u\u017cono, lecz \u017ceby s\u0142u\u017cy\u0107 i da\u0107 swoje \u017cycie jako okup za wielu\u201d (Mk 10,42\u201345). Tam, gdzie m\u0119\u017cczy\u017ani wykorzystywali cia\u0142a kobiet jako narz\u0119dzie umacniania swojej w\u0142adzy, Jezus odda\u0142 w\u0142asne cia\u0142o jako najpe\u0142niejszy wyraz mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra daje siebie (J 10,11.17\u201318; Ef 5,2). Tam, gdzie cierpi\u0105ce kobiety zmuszano do milczenia, On je dostrzega\u0142, s\u0142ucha\u0142 ich i przywraca\u0142 im godno\u015b\u0107. Jedn\u0105 z cierpi\u0105cych kobiet nazwa\u0142 nawet \u201eC\u00f3rk\u0105\u201d (Mk 5,25\u201334; \u0141k 13,10\u201316).<\/p>\n

Jezus sta\u0142 si\u0119 niewinn\u0105 ofiar\u0105 na krzy\u017cu: wydany przez mo\u017cnych, obna\u017cony, wystawiony na poha\u0144bienie i zabity (Mt 27,26\u201335; Dz 4,27\u201328; 1 P 2,22\u201324). Nie wykorzysta\u0142 innych, aby zapewni\u0107 sobie tron. Przeciwnie, uni\u017cy\u0142 samego siebie i dobrowolnie odda\u0142 w\u0142asne \u017cycie (Flp 2,6\u20138). Wzi\u0105\u0142 na siebie ci\u0119\u017car ludzkiego grzechu i przemocy, aby nie one rozstrzyga\u0142y o naszym ostatecznym losie (Iz 53,4\u20136; 1 P 2,24). Przez swoje zmartwychwstanie og\u0142osi\u0142, \u017ce grzech, przemoc i \u015bmier\u0107 nie b\u0119d\u0105 mia\u0142y ostatniego s\u0142owa (1 Kor 15,20\u201326.54\u201357).<\/p>\n

Teraz Jezus wzywa sw\u00f3j lud, aby odrzuci\u0142 postawy ukazane w tych dawnych historiach. Jego lud ma chroni\u0107 bezbronnych, nosi\u0107 brzemiona jedni drugich, ujawnia\u0107 z\u0142o i \u017cy\u0107 mi\u0142o\u015bci\u0105, kt\u00f3ra daje siebie (Ef 5,2.11; Ga 6,2; Jk 1,27). Jego kr\u00f3lestwo jest kr\u00f3lestwem, w kt\u00f3rym kobiety i m\u0119\u017cczy\u017ani maj\u0105 przed Bogiem r\u00f3wn\u0105 godno\u015b\u0107, cierpi\u0105cy nie zostaj\u0105 zapomniani, a niesprawiedliwo\u015b\u0107 spotyka si\u0119 ze sprzeciwem (Ga 3,28; Jk 2,1\u20139). Kr\u00f3l, kt\u00f3ry nie odwr\u00f3ci\u0142 wzroku, wzywa nas teraz, aby\u015bmy \u017cyli i kochali tak jak On.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/section>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

To hebrajskie s\u0142owo pojawia si\u0119 w kilku najmroczniejszych momentach historii Izraela. Kiedy ju\u017c je dostrze\u017cemy, ods\u0142ania przed nami niepokoj\u0105cy schemat. Tym s\u0142owem jest nevalah (\u05e0\u05b0\u05d1\u05b8\u05dc\u05b8\u05d4). W przek\u0142adach oddaje si\u0119 je jako \u201ezbrodni\u0119\u201d, \u201ehaniebny czyn\u201d, \u201eg\u0142upot\u0119\u201d lub \u201ebezrozumny czyn\u201d, jednak \u017cadne pojedyncze okre\u015blenie nie oddaje w pe\u0142ni jego si\u0142y. Opisuje ono skrajne pogwa\u0142cenie przymierza, tj. post\u0119powanie, […]<\/p>\n","protected":false},"author":350,"featured_media":28252,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"give_campaign_id":0,"footnotes":""},"categories":[530],"tags":[],"class_list":["post-29195","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-biblia-hebrajska"],"yoast_head":"\nNiechlubne historie Biblii - Jewish Studies for Christians<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/niechlubne-historie-biblii\/\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/pl\\\/niechlubne-historie-biblii\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/pl\\\/niechlubne-historie-biblii\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"Sandra Kwiecien\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/646e2adf7a249b4a2b7b30f44c17f2ab\"},\"headline\":\"Niechlubne historie Biblii\",\"datePublished\":\"2026-08-24T15:42:51+00:00\",\"dateModified\":\"2026-09-13T11:16:50+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/pl\\\/niechlubne-historie-biblii\\\/\"},\"wordCount\":1660,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/pl\\\/niechlubne-historie-biblii\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/08\\\/Banner-1280-350_Golden-Hour-Fortress-Street.webp\",\"articleSection\":[\"Biblia hebrajska\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/pl\\\/niechlubne-historie-biblii\\\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/pl\\\/niechlubne-historie-biblii\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/pl\\\/niechlubne-historie-biblii\\\/\",\"name\":\"Niechlubne historie Biblii - Jewish Studies for Christians\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/pl\\\/niechlubne-historie-biblii\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/pl\\\/niechlubne-historie-biblii\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/08\\\/Banner-1280-350_Golden-Hour-Fortress-Street.webp\",\"datePublished\":\"2026-08-24T15:42:51+00:00\",\"dateModified\":\"2026-09-13T11:16:50+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/pl\\\/niechlubne-historie-biblii\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/pl\\\/niechlubne-historie-biblii\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/pl\\\/niechlubne-historie-biblii\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/08\\\/Banner-1280-350_Golden-Hour-Fortress-Street.webp\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/08\\\/Banner-1280-350_Golden-Hour-Fortress-Street.webp\",\"width\":1280,\"height\":350},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/pl\\\/niechlubne-historie-biblii\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Niechlubne historie Biblii\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/\",\"name\":\"Dr Eli's Blog\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":[\"Person\",\"Organization\"],\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98\",\"name\":\"Dr. Eli (Eliyahu) Lizorkin-Girzhel\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/04\\\/logo-scaled.png\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/04\\\/logo-scaled.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/04\\\/logo-scaled.png\",\"width\":2560,\"height\":470,\"caption\":\"Dr. Eli (Eliyahu) Lizorkin-Girzhel\"},\"logo\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/04\\\/logo-scaled.png\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/646e2adf7a249b4a2b7b30f44c17f2ab\",\"name\":\"Sandra Kwiecien\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g\",\"caption\":\"Sandra Kwiecien\"},\"url\":\"https:\\\/\\\/jewishstudiesforchristians.com\\\/pl\\\/author\\\/sandra-kwiecien\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Niechlubne historie Biblii - Jewish Studies for Christians","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/niechlubne-historie-biblii\/","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/niechlubne-historie-biblii\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/niechlubne-historie-biblii\/"},"author":{"name":"Sandra Kwiecien","@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/#\/schema\/person\/646e2adf7a249b4a2b7b30f44c17f2ab"},"headline":"Niechlubne historie Biblii","datePublished":"2026-08-24T15:42:51+00:00","dateModified":"2026-09-13T11:16:50+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/niechlubne-historie-biblii\/"},"wordCount":1660,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/#\/schema\/person\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98"},"image":{"@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/niechlubne-historie-biblii\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Banner-1280-350_Golden-Hour-Fortress-Street.webp","articleSection":["Biblia hebrajska"],"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/niechlubne-historie-biblii\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/niechlubne-historie-biblii\/","url":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/niechlubne-historie-biblii\/","name":"Niechlubne historie Biblii - Jewish Studies for Christians","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/niechlubne-historie-biblii\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/niechlubne-historie-biblii\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Banner-1280-350_Golden-Hour-Fortress-Street.webp","datePublished":"2026-08-24T15:42:51+00:00","dateModified":"2026-09-13T11:16:50+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/niechlubne-historie-biblii\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/niechlubne-historie-biblii\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/niechlubne-historie-biblii\/#primaryimage","url":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Banner-1280-350_Golden-Hour-Fortress-Street.webp","contentUrl":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Banner-1280-350_Golden-Hour-Fortress-Street.webp","width":1280,"height":350},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/niechlubne-historie-biblii\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Niechlubne historie Biblii"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/#website","url":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/","name":"Dr Eli's Blog","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/#\/schema\/person\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":["Person","Organization"],"@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/#\/schema\/person\/60f4a0c10ba754b71c7dc2ab8234ec98","name":"Dr. Eli (Eliyahu) Lizorkin-Girzhel","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/logo-scaled.png","url":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/logo-scaled.png","contentUrl":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/logo-scaled.png","width":2560,"height":470,"caption":"Dr. Eli (Eliyahu) Lizorkin-Girzhel"},"logo":{"@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/logo-scaled.png"},"sameAs":["https:\/\/jewishstudiesforchristians.com"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/#\/schema\/person\/646e2adf7a249b4a2b7b30f44c17f2ab","name":"Sandra Kwiecien","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/1849939406bcec9ba92fbe1f999ef38f90fe6eb6585d791706d25c733f052c31?s=96&d=identicon&r=g","caption":"Sandra Kwiecien"},"url":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/author\/sandra-kwiecien\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/29195","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/350"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=29195"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/29195\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":29196,"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/29195\/revisions\/29196"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/28252"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=29195"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=29195"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jewishstudiesforchristians.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=29195"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}