Η εγγαστρίμυθος και η επανεμφάνιση του Σαμουήλ

Ελάχιστες σκηνές της Αγίας Γραφής είναι τόσο ζοφερές και συγκλονιστικές όσο εκείνη που εκτυλίσσεται στο εικοστό όγδοο κεφάλαιο του Α΄ Βιβλίου του Σαμουήλ. Ο πρώτος βασιλέας του Ισραήλ, ο οποίος είχε κάποτε εκλεγεί και εξουσιοδοτηθεί από τον Θεό, μεταμφιέζεται, πορεύεται μέσα στη νύχτα —διανύοντας μία απόσταση που θα απαιτούσε κατά προσέγγιση τρεις έως έξι ώρες, αναλόγως του εάν μετέβαινε πεζός ή έφιππος— και καταφεύγει σε μία εγγαστρίμυθο στην Αενδώρ, τη σημερινή Εν Δωρ. Το στράτευμα των Φιλισταίων έχει λάβει θέση μάχης· ο Σαούλ καταλαμβάνεται από τρόμο, ενώ ο Κύριος δεν του αποκρίνεται πλέον δια ονείρων, προφητών, אוּרִים (μτφ. φώτα, Ουρίμ) ή תֻּמִּים  (μτφ. τελειότητες, Τουμμίμ) -αποτελούσαν μέσα κληρομαντείας-.

Αναζητώντας απεγνωσμένα καθοδήγηση, ο Σαούλ επιτάσσει στη γυναίκα να αναγάγει από τους νεκρούς τον προφήτη Σαμουήλ. Για ποιον λόγο, άραγε, ο Θεός του Ισραήλ αρνείται να αποκριθεί στον βασιλέα του λαού του; Για την απάντηση, αρκεί ο μελετητής να ανατρέξει στις προγενέστερες πράξεις του Σαούλ.

Η αποστασία του Σαούλ

Λίγο μετά την έξοδο των Ισραηλιτών από την Αίγυπτο, οι Αμαληκίτες επιτέθηκαν εναντίον τους, στρεφόμενοι κατά των εξαντλημένων και εξασθενημένων που είχαν μείνει πίσω από τους υπόλοιπους (Δευτ. 25:17–18). Ένεκα της αδιάλειπτης εχθρότητάς τους προς τον Ισραήλ, ο Κύριος προανήγγειλε την κρίση που, κατά τον ορισμένο χρόνο, θα επέφερε εναντίον τους (Έξ. 17:8–16· Δευτ. 25:19).

Γενεές διαδέχθηκαν η μία την άλλη έως ότου ο Θεός ανέθεσε στον Σαούλ την εκτέλεση αυτής της κρίσεως:

«Καὶ νῦν πορεύου καὶ πατάξεις τὸν Ἀμαλὴκ […] καὶ ἐξολοθρεύσεις αὐτόν».
(Α΄ Βασ. 15:3)

Ο Σαούλ κατανίκησε τους Αμαληκίτες, αλλά παρέβη την εντολή του Θεού. Έδειξε έλεος στον βασιλέα Αγάγ και κράτησε τα εκλεκτότερα από τα ποίμνια και τα υπάρχοντα, καταστρέφοντας μόνον όσα ο ίδιος θεώρησε ευτελή (Α΄ Βασ. 15:8–9). Ο Σαούλ ισχυρίστηκε ότι είχε υπακούσει στην εντολή του Κυρίου· οι φωνές, όμως, των ζώων που είχαν διασωθεί φανέρωναν την αλήθεια. Επιχείρησε να μεταθέσει την ευθύνη στον λαό, επιζήτησε να διαφυλάξει τη δημόσια τιμή του και ομολόγησε ότι είχε κυριευθεί περισσότερο από τον φόβο του λαού παρά του Κυρίου (Α΄ Βασ. 15:13–14, 21, 24, 30).

Ο Σαμουήλ αποκρίθηκε ότι «ἰδοὺ ἀκοὴ ὑπὲρ θυσίαν ἀγαθήν» (Α΄ Βασ. 15:22) και διακήρυξε ότι η περιφρόνηση του λόγου του Θεού θα επέφερε την απόρριψη του Σαούλ από το βασιλικό αξίωμα. Πρόσθεσε ότι η παρακοή συνδέεται με την αμαρτία της οιωνοσκοπίας. Η διατύπωση αυτή, στο Α΄ Βασιλειῶν 15, αποδείχθηκε ιδιαιτέρως προφητική (Α΄ Βασ. 28).

Η πορεία προς την Αενδώρ

Είχε αποθάνει ο Σαμουήλ, οι Φιλισταίοι είχαν συγκεντρωθεί στη Σωμάν και ο Σαούλ ήταν τρομοκρατημένος. Ζήτησε απόκριση από τον Κύριο, αλλά ο Κύριος δεν του αποκρίθηκε διά ονείρων, אוּרִים (Ουρίμ) ή διά των προφητών (Α΄ Βασ. 28:6).

Ο Σαμουήλ είχε εξηγήσει την αιτία αφαίρεσης του βασιλικού αξιώματος: ο Σαούλ παρέβη τον λόγο του Κυρίου. Επιζητούσε τώρα ένα νέο μήνυμα που θα τον έβγαζε από το αδιέξοδό του, χωρίς να ανταποκριθεί στο μήνυμα που του είχε ήδη δοθεί.

Αντί να μετανοήσει, αναζήτησε στην Αενδώρ μία εγγαστρίμυθο, η οποία επικοινωνούσε με τους νεκρούς. Η ειρωνεία είναι οδυνηρή: ο Σαούλ που είχε εκδιώξει τους εγγαστρίμυθους από τη χώρα· τώρα μετέβαινε μεταμφιεσμένος για να ζητήσει τη βοήθειά τους. Ο βασιλέας που είχε αρνηθεί να υπακούσει στον Σαμουήλ όσο εκείνος βρισκόταν στη ζωή, επιχειρούσε τώρα να τον αναγάγει από τους νεκρούς. Επιζητούσε διαφορετική έκβαση, χωρίς να είναι διατεθειμένος να αλλάξει.

Επρόκειτο πράγματι για τον Σαμουήλ;

Όταν ο βασιλέας Σαούλ και οι δύο άνδρες που τον συνόδευαν έφθασαν μεταμφιεσμένοι στην εγγαστρίμυθο, διαβάζουμε:

«Καὶ συνεκαλύψατο Σαοὺλ καὶ περιεβάλετο ἱμάτια ἕτερα […] καὶ ἔρχονται πρὸς τὴν γυναῖκα νυκτὸς καὶ εἶπεν αὐτῇ· μάντευσαι δή μοι ἐν τῷ ἐγγαστριμύθῳ καὶ ἀνάγαγέ μοι ὃν ἐὰν εἴπω σοι. Καὶ εἶπεν αὐτῷ ἡ γυνή· Ἰδοὺ δὴ σὺ οἶδας ὅσα ἐποίησε Σαούλ, ὡς ἐξωλόθρευσε τοὺς ἐγγαστριμύθους καὶ τοὺς γνώστας ἀπὸ τῆς γῆς· καὶ ἱνατί σὺ παγιδεύεις τὴν ψυχήν μου θανατῶσαι αὐτήν; καὶ ὤμοσεν αὐτῇ Σαοὺλ λέγων· Ζῇ Κύριος, εἰ ἀπαντήσεταί σοι ἀδικία ἐν τῷ λόγῳ τούτῳ».
(Α΄ Βασ. 28:8–10)

Καθησυχασμένη από τη διαβεβαίωση του Σαούλ ότι δεν θα διέτρεχε κίνδυνο, ρώτησε:

«…τίνα ἀναγάγω σοι;
καὶ εἶπε· τὸν Σαμουὴλ ἀνάγαγέ μοι».
(Α΄ Βασ. 28:11)

Αναμφίβολα, αιφνιδιάστηκε από το αίτημα αυτό, δεδομένου ότι ο Σαμουήλ ήταν ο προφήτης που είχε σταθεί στο πλευρό του Σαούλ κατά την επάνοδό του στο βασιλικό αξίωμα. Τα ονόματά τους ήταν συνδεδεμένα μεταξύ τους, ιδίως σχετικά με την ευρείας κλίμακας θρησκευτική εκστρατεία κατά των εγγαστριμύθων, την οποία είχε πραγματοποιήσει λίγο νωρίτερα ο βασιλέας Σαούλ υπό την καθοδήγηση του Σαμουήλ.

«Καὶ εἶδεν ἡ γυνὴ τὸν Σαμουὴλ καὶ ἀνεβόησε φωνῇ μεγάλῃ· καὶ εἶπεν ἡ γυνὴ πρὸς Σαούλ· ἱνατί παρελογίσω με; καὶ σὺ εἶ Σαούλ.».
(Α΄ Βασ. 28:12)

Δεν είναι ευκόλως αντιληπτό το πώς ακριβώς η γυναίκα συμπέρανε ότι ο άγνωστος επισκέπτης της ήταν ο ίδιος ο βασιλέας Σαούλ. Ενδέχεται ο γεμάτος αυτοπεποίθηση όρκος που είχε προηγηθεί να συνέβαλε στην αποκάλυψη της ταυτότητάς του. Η έντονη αντίδρασή της υποδηλώνει ότι όσα αντίκρισε την αιφνιδίασαν και την τρομοκράτησαν. Ο Σαούλ έσπευσε να τη ρωτήσει:

«Μὴ φοβοῦ· εἰπὸν τίνα ἑώρακας».
(Α΄ Βασ. 28:13)

Η απάντησή της παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, ιδίως όταν εξεταστεί στο εβραϊκό πρωτότυπο:

אֱלֹהִים רָאִיתִי עֹלִים מִן־הָאָרֶץ
ʾelohim raʾiti ʿolim min-haʾaretz

Κατά λέξη μετάφραση:

«Είδα θεϊκά όντα να ανεβαίνουν από τη γη».

Το κείμενο των Εβδομήκοντα διατηρεί επίσης τον πληθυντικό:

«Θεοὺς ἑώρακα ἀναβαίνοντας ἐκ τῆς γῆς».
(Α΄ Βασ. 28:13)

Τόσο η λέξηאֱלֹהִים (ʾelohim, «θεοί/θεϊκά όντα») όσο και η μετοχή עֹלִים (ʿolim, «ανερχόμενοι») είναι πληθυντικού αριθμού. Επομένως, η απόδοση «είδα θεϊκά όντα να ανεβαίνουν από τη γη» αποτελεί την αμεσότερη γραμματική απόδοση.

Ο Σαούλ, προσηλωμένος στην αγωνιώδη αναζήτησή του και αδιαφορώντας για οτιδήποτε άλλο (δεν είχε φάει τίποτε ολόκληρη την ημέρα και έως εκείνη την ώρα της νύχτας), ζήτησε αμέσως διευκρινίσεις:

«Τί ἔγνως; Καὶ εἶπεν αὐτῷ·  Ἄνδρα ὄρθιον ἀναβαίνοντα ἐκ τῆς γῆς, καὶ οὗτος διπλοΐδα ἀναβεβλημένος». Καὶ ἔγνω Σαούλ, ὅτι οὗτος Σαμουήλ, καὶ ἔκυψεν ἐπὶ πρόσωπον αὐτοῦ ἐπὶ τὴν γῆν καὶ προσεκύνησεν αὐτῷ».
(Α΄ Βασ. 28:14)

Η εβραϊκή λέξη που χρησιμοποιείται για τον μανδύα είναι מְעִיל (meʿil). Δηλώνει ένα χαρακτηριστικό εξωτερικό ένδυμα, άρρηκτα συνδεδεμένο με προφήτες, ιερείς και πρόσωπα υψηλού αξιώματος. Νωρίτερα στο ίδιο βιβλίο, ο Σαμουήλ περιγράφεται να φορεί αυτό το ένδυμα. Ενώ υπηρετούσε τον Κυρίο, η μητέρα του τού ύφαινε μία «διπλοΐδα μικράν» (μικρό μανδύα) κάθε χρόνο (Α΄ Βασ. 2:19).

Η διπλοΐδα έφερε επίσης μία ισχυρή προσωπική ανάμνηση του Σαούλ. Όταν ο Σαμουήλ απομακρυνόταν από εκείνον, ο Σαούλ άρπαξε το άκρο του ενδύματός του σχίζοντάς το. Ο προφήτης τότε δήλωσε:

«Διέρρηξε Κύριος τὴν βασιλείαν σου ἀπὸ Ἰσραὴλ ἐκ χειρός σου σήμερον».
(Α΄ Βασ. 15:27–28)

Επομένως, όταν η εγγαστρίμυθος περιέγραψε έναν άνδρα προχωρημένης ηλικίας ενδεδυμένο με διπλοΐδα, ο Σαούλ συνέδεσε αμέσως τη μορφή με τον Σαμουήλ. Η περιγραφή ενός ηλικιωμένου άνδρα, περιβεβλημένου με τη χαρακτηριστική διπλοΐδα και αναδυόμενου υπό υπερφυσικές συνθήκες, ήταν αρκετή για να αναγνωρίσει ο Σαούλ τη μορφή του Σαμουήλ.

Με μία αμεσότερη αφηγηματική ανάγνωση του κεφαλαίου γίνεται αντιληπτό ότι η εμφανισθείσα μορφή ήταν πράγματι ο Σαμουήλ. Η εμφάνισή του, ωστόσο, παρουσιάζεται ως γεγονός που υπερέβαινε τις προσδοκίες και, κατά πάσα πιθανότητα, τον έλεγχο της γυναίκας. Εκείνη ξαφνιάστηκε, ταράχθηκε και καταλήφθηκε από φόβο. Επιπροσθέτως, ο ίδιος ο αφηγητής ονομάζει επανειλημμένα τη μορφή «Σαμουήλ», ενώ το μήνυμά της συμφωνεί πλήρως με όσα ο προφήτης είχε ήδη διακηρύξει κατά τη διάρκεια της ζωής του. Σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία, ο Θεός, μέσα στην απόλυτη κυριαρχία του, επέτρεψε την εμφάνιση του Σαμουήλ, προκειμένου να επιβεβαιωθεί με δραματικό τρόπο η κρίση που είχε ήδη εξαγγελθεί. Ο Σαμουήλ ρώτησε τον Σαούλ:

«Ἱνατί παρηνώχλησάς μοι ἀναβῆναί με;»
(Α΄ Βασ. 28:15)

Ο Σαούλ, εμμένοντας στην απερίσκεπτη αδιαλλαξία του, εξήγησε ότι οι Φιλισταίοι τον πολεμούσαν και ότι ο Θεός είχε απομακρυνθεί από αυτόν. Η απόκριση του Σαμουήλ ήταν συντριπτική:

«Ἱνατί ἐπερωτᾷς με; Καὶ Κύριος ἀφέστηκεν ἀπὸ σοῦ καὶ γέγονε μετὰ τοῦ πλησίον σου».
(Α΄ Βασ. 28:16)

Οι Εβδομήκοντα δεν λένε εδώ ότι ο Κύριος είχε γίνει «εχθρός» του Σαούλ (όπως αναφέρει και το αγγλικό παράθεμα) αλλά ότι είχε ταχθεί με το μέρος του πλησίον του. Το αμέσως επόμενο εδάφιο προσδιορίζει ρητώς ότι αυτός ήταν ο Δαβίδ.

Καταλήγοντας, ο Σαμουήλ συνέδεσε ευθέως την παρούσα κρίση του Σαούλ με την προηγούμενη παρακοή του:

«Διότι οὐκ ἤκουσας φωνῆς Κυρίου καὶ οὐκ ἐποίησας θυμὸν ὀργῆς αὐτοῦ ἐν Ἀμαλήκ, διὰ τοῦτο τὸ ῥῆμα ἐποίησε Κύριός σοι ἐν τῇ ἡμέρᾳ ταύτῃ».
(Α΄ Βασ. 28:18)

Ο Σαούλ ζήτησε, αλλά δεν αναζήτησε πραγματικά τον Κύριο

Εκ πρώτης όψεως, η διήγηση του Α΄ Βασιλειῶν 28 φαίνεται να έρχεται σε αντίθεση με τη μεταγενέστερη ανακεφαλαίωση του θανάτου του Σαούλ στο Α΄ Παραλειπομένων 10. Στο Α΄ Βασιλειῶν αναφέρεται ότι ο Σαούλ «ἐπηρώτησε […] διὰ Κυρίου» (Α΄ Βασ. 28:6), ενώ στο Α΄ Παραλειπομένων ότι «οὐκ ἐζήτησε Κύριον» (Α΄ Παρ. 10:14).

«Καὶ ἀπέθανε Σαοὺλ ἐν ταῖς ἀνομίαις αὐτοῦ, αἷς ἠνόμησε τῷ Θεῷ κατὰ τὸν λόγον Κυρίου, διότι οὐκ ἐφύλαξεν· ὅτι ἐπηρώτησε Σαοὺλ ἐν τῷ ἐγγαστριμύθῳ τοῦ ζητῆσαι, καὶ ἀπεκρίνατο αὐτῷ Σαμουὴλ ὁ προφήτης· καὶ οὐκ ἐζήτησε Κύριον, καὶ ἀπέκτεινεν αὐτὸν καὶ ἐπέστρεψε τὴν βασιλείαν τῷ Δαυὶδ υἱῷ Ἰεσσαί».
(Α΄ Παραλειπομένων 10:13–14)

Το εβραϊκό κείμενο συμβάλλει στη διασαφήνιση της φαινομενικής αυτής αντιφάσεως. Στο εδάφιο Α΄ Σαμουήλ 28:6 χρησιμοποιείται το ρήμα שָׁאַל (shaʾal), το οποίο σημαίνει «ρωτώ» ή «ζητώ πληροφορίες»: ο Σαούλ απευθύνθηκε στον Κύριο, ζητώντας μία απάντηση. Τα εδάφια των Α΄ Χρονικών, αντιθέτως, χρησιμοποιούν το ρήμα דָּרַשׁ (darash), υπογραμμίζοντας ότι ο Σαούλ δεν αναζήτησε αληθινά τον Κύριο με πιστότητα και αφοσίωση στη σχέση με την Διαθήκη Του.

Ο πιστός Βασιλέας

Η αποτυχία του Σαούλ φανερώνει, πέρα από το δικό του πρόσωπο, την ανάγκη του Ισραήλ για έναν ανώτερο βασιλέα. Όταν ο λαός ζήτησε για πρώτη φορά έναν άρχοντα όμοιο με εκείνους των γύρω εθνών, ο Σαμουήλ τού υπενθύμισε εκείνο που είχε λησμονήσει: «Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῶν βασιλεὺς ὑμῶν» (Α΄ Βασ. 12:12). Ο επίγειος βασιλέας του Ισραήλ καλούνταν, επομένως, να κυβερνά υπό την κυριαρχία του Θεού και να υπακούει πιστά στον λόγο του. Σε αυτό ακριβώς το σημείο απέτυχε ο Σαούλ.

Ο Σαούλ απέρριψε την εντολή του Θεού, περιφρούρησε την προσωπική του τιμή και αναζήτησε θεία καθοδήγηση χωρίς αληθινή μετάνοια. Ο Ιησούς, αντιθέτως, υπάκουσε πλήρως στον Πατέρα, ακόμη και όταν η υπακοή τον οδήγησε στα πάθη και στον θάνατο. Εκεί όπου ο Σαούλ φοβήθηκε τον λαό, ο Χριστός παρέμεινε πιστός στον Θεό. Εκεί όπου ο Σαούλ επιχείρησε να διαφυλάξει τη βασιλεία του, ο Ιησούς παρέδωσε τη ζωή του και έλαβε βασιλεία αιώνια.

Το Ευαγγέλιο διακηρύσσει ότι ο Ιησούς υπέστη την κρίση την οποία άξιζαν άνθρωποι απειθείς και αποστάτες, όπως ο Σαούλ και όπως όλοι εμείς. Διά του θανάτου και της αναστάσεώς του, οι αμαρτωλοί δεν εγκαταλείπονται πλέον στο σκότος ούτε παραμένουν αποκομμένοι από τον Θεό. Όσοι μετανοούν και εμπιστεύονται τον Χριστό λαμβάνουν άφεση, καταλλαγή με τον Θεό και το Άγιο Πνεύμα. Δεν έχουμε ανάγκη να καταφύγουμε σε απαγορευμένες ατραπούς για να αναζητήσουμε επικοινωνία πέραν του τάφου, διότι ο αναστημένος Βασιλέας κατανίκησε τον θάνατο και διάνοιξε την οδό προς τον Πατέρα.

Συμπέρασμα

Η πορεία του Σαούλ προς την Αενδώρ είχε αρχίσει πολύ πριν εκείνος εισέλθει στο σκότος εκείνης της νύχτας. Είχε αρχίσει κάθε φορά που άκουγε τον λόγο του Κυρίου, αλλά προέκρινε τη δική του κρίση, προστάτευε την προσωπική του τιμή και ανέβαλλε τη μετάνοια. Εξακολουθούσε να ζητεί απαντήσεις από τον Θεό, αλλά δεν αναζητούσε πραγματικά τον ίδιο τον Θεό. Η διάκριση αυτή παραμένει επίκαιρη. Ενδέχεται και εμείς να επιθυμούμε καθοδήγηση ή ανακούφιση, ενώ συγχρόνως αντιστεκόμαστε στην αλήθεια που ο Θεός έχει ήδη θέσει ενώπιόν μας. Η ιστορία του Σαούλ, ωστόσο, δεν είναι αναγκαίο να γίνει και δική μας ιστορία. Όταν η Αγία Γραφή αποκαλύπτει την παρακοή μας, δεν χρειάζεται να κρυβόμαστε πίσω από μεταμφιέσεις, δικαιολογίες ή προσχήματα ευσεβείας. Μπορούμε να εξέλθουμε στο φως, να ομολογήσουμε την αλήθεια και να επιστρέψουμε στον Θεό, του οποίου ακόμη και οι προειδοποιήσεις αποτελούν έκφραση ελέους. Ο Σαούλ αναζητούσε έναν νέο λόγο, επειδή αρνούνταν να υπακούσει σε εκείνον που είχε ήδη λάβει. Η σοφότερη οδός είναι η μετάνοια· διότι όσοι αναζητούν πραγματικά τον Κύριο αρχίζουν ακούγοντας τον λόγο που Εκείνος έχει ήδη απευθύνει προς αυτούς.