Η Ανυπότακτη Κιβωτός

Ελάχιστα επεισόδια στην ιστορία του Ισραήλ είναι τόσο συγκλονιστικά όσο η αρπαγή της Κιβωτού της Διαθήκης. Ο Κύριος, «ὁ καθήμενος Χερουβίμ» (Α΄ Βασ. 4:4), ήταν ενθρονισμένος επάνω από τα Χερουβίμ του· και όμως, το στράτευμα του Ισραήλ συνετρίβη και η Κιβωτός περιήλθε στα χέρια των Φιλισταίων. Στον αρχαίο κόσμο της Εγγύς Ανατολής, η πολεμική νίκη εκλαμβανόταν συχνά ως απόδειξη της υπεροχής του θεού του νικητή. Η τοποθέτηση της Κιβωτού στον ναό του Δαγών θα μπορούσε, επομένως, να σημαίνει ότι ο Δαγών είχε κατισχύσει.

Όσα επακολούθησαν ανέτρεψαν ολοκληρωτικά αυτή την εντύπωση. Κάθε πρωί ο Δαγών βρισκόταν πεσμένος ενώπιον της Κιβωτού, ώσπου η κεφαλή και τα χέρια του κείτονταν αποκομμένα στο κατώφλι (Α΄ Βασ. 5:4). Ο Θεός που φαινόταν ηττημένος δεν είχε ηττηθεί διόλου. Για να διακρίνουμε, όμως, όλο το βάθος αυτής της ανατροπής, χρειάζεται να εξετάσουμε ένα επιμελώς υφασμένο εβραϊκό λογοπαίγνιο, το οποίο καμία μετάφραση δεν μπορεί να αναπαραγάγει πλήρως.

Το βάρος της δόξης

Ο Εβραίος αφηγητής οξύνει την αντίθεση. Τα «χέρια» του Δαγών αποκόπτονται και αμέσως κατόπιν πληροφορούμαστε ότι «ἐβαρύνθη χεὶρ Κυρίου» εναντίον της Αζώτου (Α΄ Βασ. 5:6). Ο Δαγών δεν έχει πλέον χέρια· η χειρ του Κυρίου, αντιθέτως, επιβάλλεται παντού.

Μία ακόμη λεκτική συνάφεια μπορεί εύκολα να διαφύγει από τον αναγνώστη μιας μεταφράσεως. Στο Α΄ Βασιλειῶν 4:18 ο Ηλί χαρακτηρίζεται όχι μόνον γέροντας αλλά και «βαρύς» (כָּבֵד, kaved). Κατόπιν, η νύφη του θρηνεί για την αναχώρηση της «δόξας» (כָּבוֹד, kavod) (Α΄ Βασ. 4:21–22). Οι λέξεις (כָּבֵד, kaved, «βαρύς») και (כָּבוֹד, kavod, «δόξα», «τιμή») ανήκουν στην ίδια εβραϊκή ρίζα, כבד (k-b-d), η οποία συνδέεται με τις έννοιες του βάρους, της τιμής και της δόξης. Και στο αμέσως επόμενο κεφάλαιο η ίδια η χειρ του Κυρίου «βαραίνει» επάνω στους Φιλισταίους (Α΄ Βασ. 5:6).

Στο έκτο κεφάλαιο οι ιερείς των Φιλισταίων προτρέπουν τον λαό να αποδώσει «δόξα» (כָּבוֹד) στον Θεό του Ισραήλ, με την ελπίδα ότι Εκείνος θα «ελαφρύνει το χέρι του» επάνω τους (יָקֵל אֶת־יָדוֹ): «καὶ δώσετε τῷ Κυρίῳ δόξαν, ὅπως κουφίσῃ τὴν χεῖρα αὐτοῦ ἀφ᾿ ὑμῶν» (Α΄ Βασ. 6:5). Ο Ισραήλ πιστεύει ότι η δόξα αναχώρησε· η Φιλισταία ανακαλύπτει πόσο συντριπτικό μπορεί να γίνει το βάρος της.

Η Φιλιστία ως άλλη Αίγυπτος

Οι απόηχοι της Εξόδου καθίστανται πλέον αναμφισβήτητοι. Οι Φιλισταίοι ερωτούν: «Καὶ ἵνα τί βαρύνετε τὰς καρδίας ὑμῶν, ὡς ἐβάρυνεν Αἴγυπτος καὶ Φαραὼ τὴν καρδίαν αὐτῶν;» (Α΄ Βασ. 6:6). Το εβραϊκό ρήμα (כִּבְּדוּ, kibbedu), το οποίο αποδίδεται συνήθως ως «σκληρύνετε», σημαίνει κατά κυριολεξία «καθιστάτε βαριά» την καρδιά και προέρχεται από την ίδια ρίζαכבד  (k-b-d).

Το εβραϊκό ρήμα שׁלח (shalach), με το οποίο δηλώνεται η αναχώρηση της Κιβωτού από τη γη των Φιλισταίων, είναι το ίδιο που χρησιμοποιείται για την απελευθέρωση του Ισραήλ από τον Φαραώ — συνάφεια την οποία ο ίδιος ο αφηγητής καθιστά ρητή (Α΄ Βασ. 6:6). Όπως η Αίγυπτος κατακρατούσε τον λαό του Θεού και δοκιμαζόταν από τις πληγές μέχρις ότου τον αφήσει να εξέλθει, έτσι και η Φιλιστία κατακρατεί την Κιβωτό και πλήττεται μέχρις ότου την αφήσει να αναχωρήσει. Οι Φιλισταίοι, μάλιστα, την επιστρέφουν μαζί με χρυσά αφιερώματα, σε μία ακόμη εμφανή αναλογία προς την Έξοδο, όταν οι Ισραηλίτες αναχώρησαν από την Αίγυπτο φέροντας μαζί τους πολύτιμα αιγυπτιακά σκεύη (Έξοδος 12:35–36). Οι κατακτητές έχουν περιέλθει στη θέση του Φαραώ, ενώ η ίδια η Κιβωτός γνωρίζει τη δική της έξοδο.

Οι αγελάδες που θα έπρεπε να επιστρέψουν

Οι Φιλισταίοι επινόησαν μία ευφυέστατη δοκιμασία. Τοποθέτησαν την Κιβωτό επάνω σε καινούργια άμαξα, την οποία έζευξαν σε δύο αγελάδες που θήλαζαν ακόμη τα μικρά τους. Τα μοσχάρια, αποκαλούμενα «υἱοί» τουςבְּנֵיהֶם  (beneihem), παρέμειναν κλεισμένα στον στάβλο. Το ένστικτό θα έπρεπε να ωθεί τις αγελάδες να στραφούν προς τα πίσω. Εκείνες, εντούτοις, «πορεύθηκαν ευθεία στον δρόμο, μυκώμενες καθώς προχωρούσαν, χωρίς να παρεκκλίνουν ούτε προς τα δεξιά ούτε προς τα αριστερά» (Α΄ Βασ. 6:12), ακολουθώντας την οδό προς τη Βαιθσαμύς. Οι μυκηθμοί τους μαρτυρούν ότι προχωρούν παρά την θέλησή τους.

Η σκηνή ενδέχεται να ανακαλεί τα ζώα του Νώε, τα οποία εισήλθαν στην Κιβωτό πιθανότατα και σε αυτή την περίπτωση ενάντια στο ένστικτό τους, αφήνοντας πίσω τα μικρά τους. Ίσως ακόμη να απηχεί την ιστορία της Άννας, η οποία θηλάζει τον Σαμουήλ και κατόπιν τον αποχωρίζεται, προκειμένου εκείνος να υπηρετήσει στη Σηλώ (Α΄ Βασ. 1:22–28). Είναι αξιοπρόσεκτο ότι τα μικρά των αγελάδων αποκαλούνται εδώ «υἱοί» ( בְּנֵיהֶם) με τον ίδιο εβραϊκό όρο. Δεν μπορεί να αποδειχθεί ότι ο αφηγητής επιδίωξε συνειδητά αυτή τη σύνδεση· η νοηματική αντήχηση, ωστόσο, παραμένει: και στις δύο σκηνές μία μητέρα αποχωρίζεται το παιδί της χάριν της υπηρεσίας του Κυρίου.

Η αγιότητα του Κυρίου δεν γνωρίζει εξαιρέσεις… Ισραήλ

Η είσοδος της Κιβωτού στην ισραηλιτική επικράτεια δεν καθιστά την αγιότητα του Θεού λιγότερο φοβερή. Οι κάτοικοι της Βαιθσαμύς χαίρονται και προσφέρουν θυσίες· ορισμένοι, όμως, πλήττονται, επειδή δεν περιβάλλουν την Κιβωτό με το προσήκον δέος (Α΄ Βασ. 6:19). Το εβραϊκό κείμενο αναφέρει ότι «κοίταξαν την Κιβωτό» ή «κοίταξαν μέσα στην Κιβωτό του Κυρίου» ( כִּי רָאוּ בַּאֲרוֹן יְהוָה) μολονότι δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστεί με βεβαιότητα σε τι ακριβώς συνίστατο το παράπτωμά τους. Οι αρχαίες κειμενικές παραδόσεις διαφέρουν επίσης ως προς τον αριθμό των νεκρών. Όποια και αν είναι η ακριβής ανασύσταση του κειμένου, το θεολογικό νόημα της διηγήσεως παραμένει αδιαμφισβήτητο: ο Ισραήλ δεν δικαιούται περισσότερο από τους Φιλισταίους να προσεγγίζει επιπόλαια την αγιότητα του Κυρίου. Η Κιβωτός μεταφέρεται στον οίκο του Αμιναδάβ και ο υιός του, ο Ελεάζαρ, καθαγιάζεται για τη φύλαξή της (Α΄ Βασ. 7:1). Ιδιαιτέρως αξιοσημείωτο είναι ότι, μολονότι η Κιβωτός έχει επιστρέψει στον Ισραήλ, η αφήγηση δεν την επαναφέρει στη Σηλώ. Από την άφιξή της στην Καριαθιαρίμ παρέρχονται είκοσι έτη, προτού η διήγηση αναφέρει ότι «ἐπέβλεψε πᾶς οἶκος Ἰσραὴλ ὀπίσω Κυρίου» (Α΄ Βασ. 7:2). Η Κιβωτός παρέμεινε εκεί πολύ περισσότερο, ώσπου, αρκετά αργότερα, ο Δαβίδ την οδήγησε προς την Ιερουσαλήμ (Β΄ Βασ. 6:2· Α΄ Παρ. 13:5–6).

Το ερώτημα, επομένως, παραμένει: γνωρίζει άραγε κανένα έθνος πώς να ζει ενώπιον του Κυρίου;

Ο Ισραήλ στρέφει την καρδιά του προς τον Θεό

Ο Σαμουήλ απευθύνεται τώρα στον λαό:

«Εἰ ἐν ὅλῃ καρδίᾳ ὑμῶν ὑμεῖς ἐπιστρέφετε πρὸς Κύριον, περιέλετε θεοὺς ἀλλοτρίους ἐκ μέσου ὑμῶν καὶ τὰ ἄλση καὶ ἑτοιμάσατε τὰς καρδίας ὑμῶν πρὸς Κύριον» (Α΄ Βασ. 7:3).

Αυτή τη φορά ο λαός του Ισραήλ δεν χρησιμοποιεί την Κιβωτό ως όργανο στρατιωτικής ισχύος. Απομακρύνει τα είδωλα, ομολογεί την αμαρτία του, νηστεύει και επιστρέφει στον Κύριο. Όταν οι Φιλισταίοι επιτίθενται εκ νέου, οι Ισραηλίτες δεν μεταφέρουν την Κιβωτό στο πεδίο της μάχης. Παρακαλούν τον Σαμουήλ να αναπέμψει κραυγή ικεσίας προς τον Κύριο. Ο Σαμουήλ προσφέρει θυσία και μεσιτεύει υπέρ του λαού· και ο Κύριος βροντά εναντίον των Φιλισταίων (Α΄ Βασ. 7:7–10).

Η αντίθεση είναι απόλυτη. Στο τέταρτο κεφάλαιο ο λαός του Ισραήλ μεταφέρει την Κιβωτό στη μάχη και ηττάται. Στο έβδομο στρέφει την καρδιά του προς τον Θεό, και ο Θεός πολεμά υπέρ του Ισραήλ. Η δύναμη δεν βρισκόταν ποτέ στην κατοχή της Κιβωτού. Η δύναμη ανήκε στον Κύριο.

Ο Ιησούς και η Κιβωτός

Η Κιβωτός αντιπροσώπευε την αγία παρουσία του Θεού ανάμεσα στον Ισραήλ· δεν μπορούσε, όμως, να αποτελέσει κτήμα του ανθρώπου ούτε να υποταχθεί σε ανθρώπινους χειρισμούς και επιδιώξεις. Στην Καινή Διαθήκη το θέμα αυτό προσλαμβάνει βαθύτερη εκπλήρωση στο πρόσωπο του Ιησού. Ο Ιωάννης γράφει: «Καὶ ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν» (Ιω. 1:14). Το ρήμα ἐσκήνωσεν προέρχεται από το σκηνόω και σημαίνει «στήνω τη σκηνή μου», «κατασκηνώνω». Η διατύπωση του Ιωάννη παραπέμπει με ιδιαίτερη ένταση στη βιβλική Σκηνή του Μαρτυρίου, στον τόπο όπου η δόξα του Θεού κατοικούσε ανάμεσα στον Ισραήλ. Είναι δε ιδιαιτέρως σημαντικό ότι ο ευαγγελιστής προσθέτει αμέσως: «καὶ ἐθεασάμεθα τὴν δόξαν αὐτοῦ». Η γλώσσα της κατοικήσεως και της δόξης ανήκει στον κόσμο των ιερών παραδόσεων του Ισραήλ. Η συμβολική του ιερού συμπυκνώνεται πλέον κατά θαυμαστό τρόπο στο ίδιο το πρόσωπο του Ιησού. Στο πρόσωπό του η θεία παρουσία προσήλθε προσωπικά και ενσκαρκωμένη, για να κατοικήσει ανάμεσα στον λαό του Θεού.

Η διήγηση προσφέρει επίσης μία εντυπωσιακή χριστιανική τυπολογική αναλογία. Όπως η Κιβωτός, έτσι και ο Ιησούς παραδόθηκε στα χέρια των εχθρών του Ισραήλ και φάνηκε να έχει ηττηθεί. Η ταπείνωσή του, όμως, κατέστη το πεδίο της νίκης του Θεού. Ο Παύλος γράφει ότι διά του σταυρού ο Χριστός, «ἀπεκδυσάμενος τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς ἐξουσίας, ἐδειγμάτισεν ἐν παρρησίᾳ, θριαμβεύσας αὐτοὺς ἐν αὐτῷ» (Κολ. 2:15).

Συμπέρασμα

Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες ο ουρανός φαίνεται σιωπηλός, το κακό μοιάζει να θριαμβεύει και η ελπίδα κείται συντετριμμένη ενώπιόν μας. Τότε ενδέχεται να ψιθυρίσουμε μαζί με τον Ιχαβώδ: «Ἀπῴκισται δόξα Ἰσραήλ». Η Κιβωτός στον ναό του Δαγών και ο Ιησούς στον τάφο διηγούνται, όμως, μία διαφορετική ιστορία. Ο Θεός μπορεί να φαίνεται ηττημένος, χωρίς ποτέ να έχει εγκαταλείψει τον θρόνο του.

Το σκότος αδυνατεί να επισκιάσει τη δόξα του. Τα είδωλα, ενώπιον των οποίων προσκυνάει ο κόσμος, δεν πρόκειται να παραμείνουν όρθια· και ο τάφος που δέχθηκε τον Ιησού δεν κατόρθωσε να τον κρατήσει. Εκείνο που μοιάζει με απουσία του Θεού μπορεί να αποδειχθεί ο τόπος όπου η κυρίαρχη δύναμή του φανερώνεται με τη μεγαλύτερη ενάργεια.

Επομένως, όταν η πίστη κλονίζεται και η ελπίδα φαίνεται ενταφιασμένη, ας μη συγχέεται η σιωπή με την εγκατάλειψη ούτε η ταπείνωση με την ήττα. Η καρδιά ας στραφεί προς τον Κύριο. Ο Θεός που κατακρήμνισε τον Δαγών και ανέστησε τον Ιησού από τους νεκρούς εξακολουθεί να ενεργεί.