Όταν ο λαός του Ισραήλ δεν αρκέσθηκε στον Θεό...

Όταν ο λαός του Ισραήλ πλησίασε στον Σαμουήλ ζητώντας βασιλέα, το αίτημά του φαινόταν εύλογο. Ο Σαμουήλ είχε πλέον γεράσει, οι υιοί του δεν ακολουθούσαν το παράδειγμά του και το έθνος αντιμετώπιζε σοβαρές στρατιωτικές απειλές. «Κατάστησον ἐφ᾿ ἡμᾶς βασιλέα δικάζειν ἡμᾶς, καθὰ καὶ τὰ λοιπὰ ἔθνη» (Α΄ Βασ. 8:5). Ο Κύριος, όμως, είπε στον Σαμουήλ: «Οὐ σὲ ἐξουθενήκασιν, ἀλλ᾿ ἢ ἐμὲ ἐξουθενήκασι τοῦ μὴ βασιλεύειν ἐπ᾿ αὐτῶν» (Α΄ Βασ. 8:7). Πώς είναι δυνατόν να αληθεύουν και τα δύο;

Η απάντηση δεν βρίσκεται απλώς στην επιθυμία του Ισραήλ να αποκτήσει βασιλέα, αλλά στο ποιόν του βασιλέως που ζητούσε και στην εμπιστοσύνη που ήταν διατεθειμένος να εναποθέσει σε αυτόν. Η Παλαιά Διαθήκη δεν απορρίπτει την ανθρώπινη διακυβέρνηση· προειδοποιεί για τον κίνδυνο να υποκατασταθεί ο Θεός από την ανθρώπινη ισχύ.

Ο Κύριος ήταν ήδη βασιλεύς του Ισραήλ

Προτού αποκτήσει ανάκτορα ή στέμμα, ο Ισραήλ είχε τον Κύριο. Μετά τη διάβαση της Ερυθράς Θαλάσσης, ο Μωυσής και οι Ισραηλίτες έψαλαν:

«Κύριος βασιλεύων τὸν αἰῶνα καὶ ἐπ᾿ αἰῶνα καὶ ἔτι» (Έξ. 15:18).

Στο Σινά ο Ισραήλ κλήθηκε να γίνει «βασίλειον ἱεράτευμα καὶ ἔθνος ἅγιον» (Έξ. 19:5–6). Δεν προοριζόταν να καταστεί απλώς ένα ακόμη μικρό βασίλειο, αγωνιζόμενο να επιβιώσει ανάμεσα σε ισχυρότερες αυτοκρατορίες. Ο ίδιος ο Κύριος τους καθοδήγησε στην έξοδο από την Αίγυπτο και είχε πολεμήσει υπέρ αυτών.

Γι’ αυτό το όγδοο κεφάλαιο του Α΄ Βασιλειῶν είναι τόσο αποκαλυπτικό. Ο Ισραήλ δηλώνει: «Ἐσόμεθα καὶ ἡμεῖς καθὰ πάντα τὰ ἔθνη, καὶ δικάσει ἡμᾶς βασιλεὺς ἡμῶν καὶ ἐξελεύσεται ἔμπροσθεν ἡμῶν καὶ πολεμήσει τὸν πόλεμον ἡμῶν» (Α΄ Βασ. 8:20). Επιθυμούσαν έναν βασιλέα τον οποίο θα μπορούσαν να βλέπουν να προπορεύεται στη μάχη. Η τραγωδία δεν έγκειτο στο ότι ο Ισραήλ είχε ανάγκη ηγεσίας, αλλά στην εμπιστοσύνη που έδειχναν στον ορατό άρχοντα παρά στον αόρατο Βασιλέα.

Ο Νόμος είχε ήδη προβλέψει τη βασιλεία

Θα ήταν εσφαλμένο να ισχυρισθούμε ότι η Αγία Γραφή καταδικάζει καθεαυτή τη μοναρχία. Στο εδάφιο του Δευτερονομίου 17:14–20 προαναγγέλλει την ημέρα κατά την οποία ο Ισραήλ θα έλεγε: «Καταστήσω ἐπ᾿ ἐμαυτὸν ἄρχοντα, καθὰ καὶ τὰ λοιπὰ ἔθνη τὰ κύκλῳ μου». Το απόσπασμα ορίζει τα γνωρίσματα του πιστού βασιλέως: πρέπει να είναι εκλεγμένος από τον Θεό, να είναι ισραηλίτης και να μην έχει ως ενασχόλησή του να πολλαπλασιάζει ίππους, γυναίκες ή πλούτη. Προπάντων, οφείλει να γράψει για τον εαυτό του αντίγραφο της Τορά και να το αναγιγνώσκει όλες τις ημέρες της ζωής του, «ἵνα μὴ ὑψωθῇ ἡ καρδία αὐτοῦ ἀπὸ τῶν ἀδελφῶν αὐτοῦ» (Δευτ. 17:20).

Ο βασιλεύς δεν υπέρκειται του Νόμου του Θεού ούτε των αδελφών του. Το Δευτερονόμιο δεν παρουσιάζει έναν βασιλέα ο οποίος υποκαθιστά τον Κύριο, αλλά έναν βασιλέα ο οποίος υπακούει σε Αυτόν.

Γιατί ο Θεός παραχώρησε στον Ισραήλ ό,τι απαιτούσε;

Ο Θεός δεν ικανοποίησε το αίτημα του Ισραήλ επειδή αυτό ήταν δίκαιο. Τους έδωσε βασιλέα, αφού προηγουμένως τους προειδοποίησε για το τι θα μπορούσε να αποβεί ένας τέτοιος άρχοντας. Ο Σαμουήλ περιγράφει έναν ηγεμόνα ο οποίος θα έπαιρνε τους υιούς και τις θυγατέρες τους, τους αγρούς, τα γεννήματα και τους δούλους τους (Α΄ Βασ. 8:11–18). Ο Ισραήλ ακούει την προειδοποίηση, επιμένει όμως: «Οὐχί, ἀλλ᾿ ἢ βασιλεὺς ἔσται ἐφ᾿ ἡμᾶς» (Α΄ Βασ. 8:19).

Η απόκριση του Κυρίου είναι βαρυσήμαντη: «Ἄκουε τῆς φωνῆς αὐτῶν καὶ βασίλευσον αὐτοῖς βασιλέα» (Α΄ Βασ. 8:22). Η θεία παραχώρηση δεν ταυτίζεται πάντοτε με τη θεία ευδοκία. Ο Θεός ενδέχεται να επιτρέψει στους ανθρώπους να ακολουθήσουν εκείνο που με πείσμα επιλέγουν, ακόμη και όταν η επιλογή τους πρόκειται να τους διδάξει επώδυνα μαθήματα. Ο Ισραήλ θέλησε να γίνει «καθὰ πάντα τὰ ἔθνη»· γι’ αυτό ο Θεός τού επέτρεψε να γνωρίσει το τίμημα της ζωής υπό την εξουσία ενός βασιλέως που δεν ήταν παρά άνθρωπος.

Ωστόσο, η περίοδος αυτή δεν σηματοδοτεί το τέλος της χάριτος. Ο Θεός δεν απορρίπτει τον λαό Του. Παρέχει στον Σαούλ πραγματικές δυνατότητες, αναχαιτίζει την αταξία, ελευθερώνει δι’ αυτού τον Ισραήλ και κατευθύνει τελικά τον ταραγμένο θεσμό της βασιλείας προς τον Δαβίδ και προς τον κατεξοχήν Υιό του Δαβίδ. Το αίτημα του Ισραήλ αποκαλύπτει την ανθρώπινη τύφλωση· η απόκριση του Θεού φανερώνει συγχρόνως τη δικαιοσύνη Του και τη μακρόθυμη, λυτρωτική κυριαρχία Του.

Το βιβλίο των Κριτών προαναγγέλλει τον κίνδυνο πριν την επάνοδο του Σαούλ

Το βιβλίο των Κριτών μάς προετοιμάζει για την κρίση αυτή. Ο Ισραήλ περιπίπτει επανειλημμένως στην ειδωλολατρία, υποδουλώνεται, μετανοεί και ελευθερώνεται, παραμένοντας ασταθής, επειδή η καρδιά του εξακολουθεί να είναι διχασμένη. Μετά τη νίκη του Γεδεών εναντίον των Μαδιανιτών, οι Ισραηλίτες τού λέγουν: «Ἄρξον ἐν ἡμῖν καὶ σὺ καὶ ὁ υἱός σου καὶ ὁ υἱὸς τοῦ υἱοῦ σου» (Κριτ. 8:22). Ο Γεδεών αποκρίνεται με μία από τις σαφέστερες διακηρύξεις της Παλαιάς Διαθήκης περί βασιλείας: «Οὐκ ἄρξω ἐγώ, καὶ οὐκ ἄρξει ὁ υἱός μου ἐν ὑμῖν· Κύριος ἄρξει ὑμῶν» (Κριτ. 8:23).

Το βιβλίο καταλήγει: «Ἐν δὲ ταῖς ἡμέραις ἐκείναις οὐκ ἦν βασιλεὺς ἐν Ἰσραήλ· ἀνὴρ τὸ εὐθὲς ἐνώπιον αὐτοῦ ἐποίει» (Κριτ. 21:25). Η περικοπή φανερώνει πραγματική αταξία· ένας βασιλεύς, όμως, δεν θα αρκούσε για να τη θεραπεύσει. Η βαθύτερη κρίση του Ισραήλ δεν ήταν η απουσία στέμματος, αλλά η απουσία πιστής υπακοής. Ένας βασιλεύς μπορούσε να περιστείλει την αταξία· μόνον ο Θεός μπορούσε να μεταμορφώσει την καρδιά.

Η άνοδος και η πτώση του Σαούλ

Η ιστορία του Σαούλ αρχίζει με τρόπο σχεδόν καθημερινό: αναζητεί τα χαμένα υποζύγια του πατέρα του, ενώ ο Θεός έχει ήδη αρχίσει να κατευθύνει τα γεγονότα (Α΄ Βασ. 9:15–16). Ο Σαμουήλ τον χρίζει κατ’ ιδίαν και στη συνέχεια ο Σαούλ εκλέγεται δημοσίως, ενώ κατά τη στιγμή της αναγνωρίσεώς του κρύβεται ανάμεσα στις αποσκευές (Α΄ Βασ. 10:22). Η πρώτη μεγάλη πράξη του είναι αξιέπαινη: όταν ο Ναάς ο Αμμωνίτης απειλεί την Ιαβίς της Γαλαάδ, «ἐφήλατο πνεῦμα Κυρίου ἐπὶ Σαοὺλ» (Α΄ Βασ. 11:6) και εκείνος ελευθερώνει την πόλη. Κατόπιν, «ἔχρισε Σαμουὴλ ἐκεῖ τὸν Σαοὺλ εἰς βασιλέα ἐνώπιον Κυρίου» (Α΄ Βασ. 11:15). Η διατύπωση αυτή έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Η βασιλεία του Σαούλ είναι νόμιμη μόνον εφόσον τελεί υπό την εξουσία του Κυρίου.

Ένα εβραϊκό γλωσσικό νήμα, το οποίο διατρέχει τα κεφάλαια αυτά, προσδίδει στην αποτυχία του Σαούλ ακόμη τραγικότερη διάσταση. Το ρήμα שָׁמַע (shamaʿ) σημαίνει «ακούω»· στη βιβλική, όμως, χρήση συχνά περιλαμβάνει και την ανταπόκριση την οποία απαιτεί η αληθινή ακρόαση: την προσεκτική και έμπρακτη υπακοή. Στο όγδοο κεφάλαιο του Α΄ Βασιλειῶν ο Κύριος λέγει στον Σαμουήλ να ακούσει τη φωνή του λαού — שְׁמַע בְּקוֹל הָעָם (shamaʿ beqol ha-am), «ἄκουε τῆς φωνῆς τοῦ λαοῦ» (Α΄ Βασ. 8:7, 22). Στο δωδέκατο κεφάλαιο, όμως, ο Σαμουήλ λέγει στον λαό και στον βασιλέα του ότι η ευλογία εξαρτάται από το εάν θα υπακούσουν στη φωνή του Κυρίου — וּשְׁמַעְתֶּם בְּקֹלוֹ (u-shemaʿtem beqolo), «ἀκούσητε τῆς φωνῆς αὐτοῦ» (Α΄ Βασ. 12:14). Το κρίσιμο ερώτημα είναι σε τίνος τη φωνή θα υπακούσουν πραμγατικά. Ο Σαούλ ακούει τον λαό, την πίεση της στιγμής και τον ίδιο του τον φόβο· δεν ακούει, όμως, τον Κύριο με εκείνη την ακρόαση που γίνεται υπακοή.

Στο δέκατο τρίτο κεφάλαιο προσφέρει ο ίδιος την ολοκαύτωση, αντί να αναμείνει τον Σαμουήλ· ο φόβος ενώπιον των περιστάσεων υπερισχύει της υπακοής. Ο Σαμουήλ τον ελέγχει: «Μεματαίωταί σοι, ὅτι οὐκ ἐφύλαξας τὴν ἐντολήν μου» (Α΄ Βασ. 13:13). Η οριστική ρήξη επέρχεται στο δέκατο πέμπτο κεφάλαιο, όταν ο Σαούλ διατηρεί ζωντανό τον βασιλέα Αγάγ και φυλάσσει τα εκλεκτότερα ζώα, μολονότι είχε λάβει την εντολή να αφανίσει τον Αμαλήκ· κατόπιν περιβάλλει την παρακοή του με το ένδυμα της ευσεβείας. Η απάντηση του Σαμουήλ διατηρεί αμείωτη τη βαρύτητά της: «Ἰδοὺ ἀκοὴ ὑπὲρ θυσίαν ἀγαθὴν καὶ ἡ ἐπακρόασις ὑπὲρ στέαρ κριῶν» (Α΄ Βασ. 15:22). Ο Σαούλ επιθυμούσε το περίβλημα της λατρείας χωρίς το τίμημα της υποταγής. Ακολουθεί η απόφαση: «Διέρρηξε Κύριος τὴν βασιλείαν σου ἀπὸ Ἰσραὴλ ἐκ χειρός σου σήμερον» (Α΄ Βασ. 15:28). Είχε λάβει τη βασιλεία ως παρακαταθήκη, τη μεταχειρίσθηκε όμως σαν κτήμα που μπορούσε να διαχειρίζεται κατά το δικό του θέλημα.

Από τον Σαούλ στον Δαβίδ: η βασιλεία υπό την εξουσία του Θεού

Ο Σαμουήλ αποστέλλεται να χρίσει τον Δαβίδ, ο οποίος δεν εκλέγεται για την εξωτερική του εμφάνιση, διότι «ἄνθρωπος ὄψεται εἰς πρόσωπον, ὁ δὲ Θεὸς ὄψεται εἰς καρδίαν» (Α΄ Βασ. 16:7). Ο Δαβίδ απέχει πολύ από το να είναι αναμάρτητος· εκεί όμως όπου ο Σαούλ υπερασπίζεται και δικαιολογεί τον εαυτό του, ο Δαβίδ προσέρχεται ενώπιον του Θεού με καρδιά συντετριμμένη. Στο Β΄ Βασιλειῶν 7 ο Θεός υπόσχεται ότι ο οίκος και η βασιλεία του Δαβίδ θα παραμείνουν. Η ελπίδα του Ισραήλ δεν εγκαταλείπει τη βασιλεία· την καθαίρει και της προσδίδει νέο προσανατολισμό. Ο Ισραήλ έχει ανάγκη από έναν βασιλέα του οποίου η καρδιά είναι εναποτεθεί στον Θεό.

Οι Ψαλμοί μεταφέρουν τούτη την ελπίδα προς το μέλλον. Ο Ψαλμός 72 προσδοκά έναν άρχοντα ο οποίος θα κρίνει με δικαιοσύνη και θα υπερασπίζεται τους πτωχούς. Ο Ησαΐας προαναγγέλλει ότι «ἐξελεύσεται ῥάβδος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαί» (Ησ. 11:1–5). Ο Ιερεμίας μεταδίδει την υπόσχεση του Κυρίου: «Ἀναστήσω τῷ Δαυὶδ ἀνατολὴν δικαίαν» (Ιερ. 23:5–6). Ο Ιεζεκιήλ ομιλεί για τον «δοῦλόν μου Δαυίδ», ο οποίος θα γίνει ο ένας ποιμήν του λαού του Θεού (Ιεζ. 34:23). Οι αποτυχίες των βασιλέων του Ισραήλ δεν ακύρωσαν την επαγγελία του Θεού· κατέστησαν σαφέστερη την ανάγκη του αληθινού Βασιλέως.

Ο Ιησούς και η Βασιλεία του Θεού

Ο Ιησούς έρχεται ως ο επηγγελμένος Υιός του Δαβίδ, όχι όμως ως ο βασιλεύς τον οποίο είχε άλλοτε απαιτήσει ο Ισραήλ. Εισέρχεται στην Ιερουσαλήμ πράος, καθήμενος πάνω σε ένα γαϊδουράκι, εκπληρώνοντας την προφητική εικόνα του ειρηνικού βασιλέως (Ματθ. 21:1–9· Ζαχ. 9:9). Κηρύττει τη Βασιλεία του Θεού, όχι την ανθρώπινη φιλοδοξία, και διδάσκει ότι το αληθινό μεγαλείο φανερώνεται στη διακονία:

«Ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου οὐκ ἦλθε διακονηθῆναι, ἀλλὰ διακονῆσαι, καὶ δοῦναι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ λύτρον ἀντὶ πολλῶν» (Μάρκ. 10:45).

Επάνω στον Σταυρό, εκείνο που φαινόταν ως ήττα γίνεται ο τόπος όπου αποκαλύπτεται βαθύτερα η βασιλική Του εξουσία, ενώ η Ανάστασή Του διακηρύσσει ότι ο θάνατος δεν έχει τον τελευταίο λόγο. Δεν πολεμά απλώς τις μάχες μας από απόσταση· εισέρχεται στην έσχατη μάχη μας και τη νικά διά της αυτοπροσφοράς και της αγάπης Του. Ακόμη και η ρωμαϊκή επιγραφή της κατηγορίας εναντίον Του έγραφε:

«Ἰησοῦς ὁ Ναζωραῖος ὁ βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων» (Ιω. 19:19).

Συμπέρασμα

Ας αποτινάξουμε, λοιπόν, κάθε ροπή να εναποθέτουμε την εμπιστοσύνη μας στα ορατά παρά τον αόρατο Θεό. Η αποτυχία του Σαούλ δεν υπήρξε απλώς εκδήλωση ανθρώπινης αδυναμίας· ήταν η εμμονή στο ίδιον θέλημα, μεταμφιεσμένη σε ευσέβεια. Ας μην επαναλάβουμε το σφάλμα του. Ας μην προσφέρουμε στον Θεό την αδιάκοπη δραστηριότητά μας ως υποκατάστατο της υπακοής που Του οφείλει η καρδιά. Ας προσέλθουμε, αντιθέτως, ενώπιόν Του όπως ο Δαβίδ: με ειλικρίνεια, χωρίς άμυνες και χωρίς προσχήματα. Ο Κύριος βλέπει πάντοτε την καρδιά, όχι τα εξωτερικά φαινόμενα ούτε την ορατή δύναμη στην οποία τόσο εύκολα αναζητούμε στήριγμα. Ας προσηλώσουμε, λοιπόν, το βλέμμα μας στον αληθινό Βασιλέα, ο οποίος δεν άρπαξε την εξουσία, αλλά προσέφερε τη ζωή Του. Και αφού η βασιλεία Του φανερώνεται διά της ταπεινώσεως, της αυτοθυσίας και της αγάπης, ας σφραγισθεί και η δική μας ζωή από το ίδιο φρόνημα: σταθερή εμπιστοσύνη, έμπρακτη υπακοή και καρδιά ολοκληρωτικά παραδομένη σε Αυτόν.