Πίσω από κάθε εβραϊκή λέξη κρύβεται μια ιστορία... Τρίτος κύκλος

Η εβραϊκή ονομασία יוֹם הַכִּפֻּרִים (Yom HaKippurim) αποδίδεται κατά παράδοση ως «Ημέρα του Εξιλασμού», μολονότι ο όρος כִּפֻּרִים βρίσκεται στον πληθυντικό αριθμό (κατά λέξη, «Ημέρα των Εξιλασμών») και συνήθως συντομεύεται σε כִּפּוּר יוֹם (Yom Kippur). Οι λέξεις כִּפּוּר (kippur) και כַּפָּרָה (kapparah), οι οποίες δηλώνουν τον εξιλασμό, ανήκουν στην εβραϊκή λεξιλογική οικογένεια που σχηματίζεται από τα σύμφωνα כ־פ־ר (K-P-R) και συνδέεται, ιδίως στα ιερατικά κείμενα, με τον εξιλασμό και την κάθαρση από το μίασμα.

Υπάρχει ακόμη η λέξη כַּפֹּרֶת (kapporet), η οποία δηλώνει το χρυσό κάλυμμα της Κιβωτού και αποδίδεται από τους Εβδομήκοντα ως «ἱλαστήριον ἐπίθεμα»· στη δυτική βιβλική παράδοση ονομάζεται συνήθως «θρόνος του ελέους». Η λέξη σχηματίζεται από τα ίδια τρία σύμφωνα, αν και η ακριβής ετυμολογική της προέλευση εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο συζητήσεως. Η ουσιαστική δύναμη της συνδέσεως αυτής αναδεικνύεται στην ίδια την τελετουργία.

Η απαραβίαστη αγιότητα της Κιβωτού

Η Κιβωτός βρισκόταν στα Άγια των Αγίων. Δεν ήταν ένα αντικείμενο το οποίο μπορούσε κανείς να προσεγγίσει απερίσκεπτα. Οι θάνατοι στη Βαιθσαμύς και του Οζά κατέδειξαν ότι η αγιότητα του Θεού δεν μπορούσε να αντιμετωπισθεί ως κάτι κοινό και συνηθισμένο (Α΄ Βασ. 6:19· Β΄ Βασ. 6:6–7). Ολόκληρη η διήγηση της αρπαγής της Κιβωτού από τους Φιλισταίους διακήρυττε την ίδια αλήθεια αλλά από την αντίστροφη όψη: ο Ισραήλ δεν μπορούσε να θέσει υπό τον έλεγχό του την παρουσία του Θεού, ενώ οι Φιλισταίοι δεν μπορούσαν να την περιορίσουν (Α΄ Βασ. 4–6).

Μόνον κατά την Ημέρα του Εξιλασμού, כִּפּוּר יוֹם, επιτρεπόταν στον αρχιερέα να εισέλθει στα Άγια των Αγίων, περιβαλλόμενος από το νέφος του θυμιάματος και φέροντας το αίμα της θυσίας. Ράντιζε με το αίμα επάνω και ενώπιον του כַּפֹּרֶת, του ιλαστηρίου, επιτελώντας τον εξιλασμό του αγίου τόπου εξαιτίας των ακαθαρσιών, των παραβάσεων και των αμαρτιών του Ισραήλ, οι οποίες είχαν μιάνει το ιερό (Λευ. 16:14–16).

Ας προσέξουμε τη συνήχηση: כִּפּוּר. כַּפָּרָה. כַּפֹּרֶת. Η τελετουργία του εξιλασμού κορυφωνόταν επάνω στο χρυσό κάλυμμα της Κιβωτού, στον ίδιο τόπο για τον οποίο ο Θεός είχε υποσχεθεί: «Γνωσθήσομαί σοι ἐκεῖθεν καὶ λαλήσω σοι ἄνωθεν τοῦ ἱλαστηρίου» (Έξ. 25:22). Ο αρχιερεύς προσέγγιζε την ίδια αγία Κιβωτό ενώπιον της οποίας άλλοι είχαν θανατωθεί· εντούτοις, εκείνος εξερχόταν ζωντανός. Η αγιότητα της Κιβωτού παρέμενε αναλλοίωτη. Η διαφορά ήταν ότι ο ίδιος ο Θεός είχε προσφέρει την οδό της προσελεύσεως.

Ο Ιησούς και ο τόπος του ελέους 

Η Καινή Διαθήκη παρουσιάζει κατά τρόπο αξιοθαύμαστο τις εικόνες του כִּפּוּר יוֹם. Δεν διακηρύσσει απλώς ότι ο Ιησούς προσφέρει τον εξιλασμό· συνενώνει στο πρόσωπό Του τα κεντρικά στοιχεία της Ημέρας του Εξιλασμού και φανερώνει πώς αυτά βρίσκουν την εκπλήρωσή τους στον Μεσσία.

Η προς Εβραίους Επιστολή παρουσιάζει τον Ιησού ως τον μέγα ἀρχιερέα. Σε αντίθεση, όμως, προς τον αρχιερέα του Ισραήλ, ο οποίος εισερχόταν κάθε χρόνο στα επίγεια Άγια των Αγίων φέροντας το αίμα άλλου, ο Ιησούς «διὰ τοῦ ἰδίου αἵματος» εισήλθε «ἐφάπαξ εἰς τὰ ἅγια» (Εβρ. 9:11–12). Η διάκριση προκαλεί δέος. Κατά το כִּפּוּר יוֹם, ο ιερεύς και το θύμα της θυσίας ήταν δύο διαφορετικά πρόσωπα. Ο ιερεύς του Ιησού που προσέρχεται ενώπιον του Θεού είναι συγχρόνως Εκείνος του οποίου η ίδια η ζωή προσφέρεται ως θυσία.

Εν συνεχεία, η προς Εβραίους Επιστολή υπενθυμίζει στους αναγνώστες της όσα βρίσκονταν μέσα στο επίγειο ιερό: την Κιβωτό της Διαθήκης και, επάνω από αυτήν, τα «Χερουβὶμ δόξης κατασκιάζοντα τὸ ἱλαστήριον» (Εβρ. 9:5). Ο ελληνικός όρος ἱλαστήριον είναι εκείνος με τον οποίο οι Εβδομήκοντα αποδίδουν χαρακτηριστικά το εβραϊκό כַּפֹּרֶת, το χρυσό κάλυμμα επάνω στο οποίο ο αρχιερεύς ράντιζε το αίμα κατά το כִּפּוּר יוֹם.

Υπό το φως αυτό, η διατύπωση του Παύλου στην προς Ρωμαίους 3:25 αποκτά ιδιαίτερη δύναμη. Ο απόστολος λέγει ότι ο Θεός παρουσίασε τον Ιησού ως ἱλαστήριον, συνδέοντας τον εξιλασμό, την πίστη και το αίμα Του: «ὃν προέθετο ὁ Θεὸς ἱλαστήριον διὰ τῆς πίστεως ἐν τῷ αὐτοῦ αἵματι». Οι ερευνητές διαφωνούν ως προς το εάν ο Παύλος εννοεί «μέσο εξιλασμού», «εξιλαστήρια θυσία» ή εάν παραπέμπει σκοπίμως στο ίδιο το כַּפֹּרֶת. Δεν χρειάζεται να περιορίσουμε αναγκαστικά τη λέξη σε μία μόνο σημασία, ώστε να αντιληφθούμε τη θαυμαστή συνήχησή της. Ο τόπος στον οποίο το εξιλαστήριο αίμα συναντούσε την αγία παρουσία του Θεού μέσα στο ιερό του Ισραήλ βρίσκει τώρα την πλήρη σημασία του στον Μεσσία.

Ας αναλογισθούμε εκ νέου το δέκατο έκτο κεφάλαιο του Λευιτικού. Ο αρχιερεύς διέβαινε το καταπέτασμα φέροντας το αίμα. Εισερχόταν στον τόπο στον οποίο κανένας κοινός Ισραηλίτης δεν επιτρεπόταν να εισέλθει. Προσήγγιζε το כַּפֹּרֶת, το ιλαστήριο, εκεί όπου ο Θεός είχε διακηρύξει: «Γνωσθήσομαί σοι ἐκεῖθεν» (Έξ. 25:22). Το αίμα οδηγήθηκε ενώπιον της απόλυτης αγιότητας του Θεού, ώστε ο αμαρτωλός ο λαός του Ισραήλ να εξακολουθήσει να ζει ενώπιόν Του.

Η προς Εβραίους Επιστολή διακηρύσσει ότι ο Ιησούς επιτέλεσε κάτι ασυγκρίτως σπουδαιότερο. Δεν εισήλθε απλώς πίσω από ένα επίγειο καταπέτασμα. Εισήλθε στο αληθινό επουράνιο ιερό, «νῦν ἐμφανισθῆναι τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ ὑπὲρ ἡμῶν» (Εβρ. 9:24). Ούτε χρειάζεται η θυσία Του να επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο· «ἅπαξ […] διὰ τῆς θυσίας αὐτοῦ πεφανέρωται», για την κατάργηση της αμαρτίας (Εβρ. 9:26).

Στο σημείο αυτό η εικόνα αποκτά βαθύτατα προσωπικό χαρακτήρα. Σκοπός του εξιλασμού δεν είναι απλώς να διαγραφεί η ενοχή από κάποιο ουράνιο κατάστιχο. Ο εξιλασμός αποκαθιστά τη δυνατότητα προσελεύσεως. Απώτερος σκοπός είναι η επάνοδος στην παρουσία του Θεού.

Γι’ αυτό η προς Εβραίους Επιστολή μπορεί να μεταβεί από το αίμα του Ιησού σε μία συγκλονιστική πρόσκληση:

«Ἔχοντες οὖν, ἀδελφοί, παρρησίαν εἰς τὴν εἴσοδον τῶν ἁγίων ἐν τῷ αἵματι Ἰησοῦ […] προσερχώμεθα μετὰ ἀληθινῆς καρδίας ἐν πληροφορίᾳ πίστεως» (Εβρ. 10:19, 22).

Δεν πρέπει να μας διαφύγει ο ριζοσπαστικός χαρακτήρας αυτής της προσκλήσεως, ιδίως όταν τη θεωρήσουμε υπό το φως του כִּפּוּר יוֹם. Μία φορά τον χρόνο, ένας μόνον άνθρωπος εισερχόταν στα Άγια των Αγίων, φέροντας αίμα και περιβαλλόμενος από το νέφος του θυμιάματος, καθώς πλησίαζε τη απαραβίαστη αγιότητα του Θεού. Τώρα, χάρη στον Μεσσία, προς όλους όσοι ανήκουν σε Αυτόν απευθύνεται η πρόσκληση: «Προσερχώμεθα».

Συμπεράσματα

Η βιβλική πορεία οδηγεί από τον εξιλασμό στην παρουσία του Θεού.

Η αγιότητα του Θεού δεν μετριάστηκε. Ο κίνδυνος που συνεπαγόταν η προσέγγιση της Κιβωτού ήταν πραγματικός, επειδή πραγματική ήταν και η αγιότητά Του. Ούτε η αμαρτία έχασε κάτι από τη βαρύτητά της. Συνέβη, όμως, κάτι ασυγκρίτως σπουδαιότερο: ο ίδιος ο Θεός παρέσχε το αίμα της θυσίας, τον Αρχιερέα και την οδό που οδηγεί στην παρουσία Του.

Στο πρόσωπο του Ιησού, Εκείνος ενώπιον του οποίου οι αμαρτωλοί δεν μπορούν να σταθούν είναι συγχρόνως Εκείνος προς τον οποίο μπορούν να προσέλθουν, έχοντας λάβει τη συγχώρηση. Ο άλλοτε απρόσιτος άγιος τόπος ανοίγεται πλέον για να δεχθεί τον άνθρωπο. Γι’ αυτό η προς Εβραίους Επιστολή δεν ονομάζει τον θρόνο του Θεού απλώς θρόνο αγιότητας ή κρίσεως, αλλά «θρόνον τῆς χάριτος», και μας καλεί: «Προσερχώμεθα οὖν μετὰ παρρησίας τῷ θρόνῳ τῆς χάριτος, ἵνα λάβωμεν ἔλεον καὶ χάριν εὕρωμεν εἰς εὔκαιρον βοήθειαν» (Εβρ. 4:16).

Η αγιότητα παραμένει αναλλοίωτη.

Η οδός, όμως, της δικής μας προσελεύσεως έχει πλέον ανοιχθεί.

Πρόσελθε, λοιπόν· ανήκεις σε Αυτόν.