Οι αποτρόπαιες αφηγήσεις της Αγίας Γραφής

Μια εβραϊκή λέξη επανέρχεται σε ορισμένες από τις σκοτεινότερες καμπές της ιστορίας του Ισραήλ. Μόλις αναγνωρισθεί η παρουσία της, φέρνει στο φως ένα βαθιά ανησυχητικό επαναλαμβανόμενο σχήμα. Πρόκειται για τη λέξη נְבָלָה (nevalah). Στην ελληνική βιβλική παράδοση αποδίδεται, ανάλογα με το χωρίο, ως «ἄσχημον» ή «ἀφροσύνη». Στις νεότερες μεταφράσεις συναντώνται αποδόσεις όπως «ανοσιούργημα», «επαίσχυντη πράξη» ή «πράξη παράλογη». Καμία, ωστόσο, δεν αποδίδει ολόκληρη τη σημασιολογική ένταση της εβραϊκής λέξης, η οποία δηλώνει βαρύτατη καταπάτηση της Διαθήκης: μια συμπεριφορά που απορρίπτει τη σοφία της με τον πιο προκλητικό και αποτρόπαιο τρόπο.

Η λέξη που κατονομάζει το ανοσιούργημα

Στο 34ο κεφάλαιο της Γενέσεως, ο Συχέμ αρπάζει τη Δείνα, τη βιάζει και τη μολύνει. Οι γιοι του Ιακώβ εξοργίζονται, «ὅτι ἄσχημον ἐποίησεν ἐν Ἰσραὴλ κοιμηθεὶς μετὰ τῆς θυγατρὸς Ἰακώβ, καὶ οὐχ οὕτως ἔσται» (Γέν. 34:7). Η φράση «ἐν Ἰσραήλ» προσδίδει στο έγκλημα σημασία που υπερβαίνει τα εμπλεκόμενα πρόσωπα και αφορά ολόκληρη την κοινότητα.

Η ίδια διατύπωση επανέρχεται στο εδάφιο Β΄ Βασιλειῶν 13. Ο Αμνών, γιος του βασιλέως Δαβίδ, παγιδεύει την ετεροθαλή αδελφή του, τη Θάμαρ, και αρνείται να ακούσει τις ικεσίες της. Εκείνη του λέει: «Μή, ἀδελφέ μου, μὴ ταπεινώσῃς με, ὅτι οὐ ποιηθήσεται οὕτως ἐν Ἰσραήλ· μὴ ποιήσῃς τὴν ἀφροσύνην (נְבָלָה) ταύτην» (Β΄ Βασ. 13:12). Η Θάμαρ κατονομάζει την πράξη και επικαλείται τα έσχατα όρια της ηθικής τάξεως του Ισραήλ. Ο Αμνών, εντούτοις, επιβάλλεται διά της βίας.

Η λέξη εμφανίζεται εκ νέου στο 19ο κεφάλαιο των Κριτών (πρόκειται για την πιο φρικτή και αποκρουστική αφήγηση ολόκληρης της Αγίας Γραφής). Ένας Λευίτης και η παλλακή του διανυκτερεύουν στη Γαβαά, πόλη της φυλής Βενιαμίν. Άνδρες παράνομοι περικυκλώνουν την οικία και απαιτούν να τους παραδοθεί ο φιλοξενούμενος. Ο οικοδεσπότης τούς ικετεύει: «Μή, ἀδελφοί, μὴ πονηρεύσησθε δή· […] μὴ ποιήσητε τὴν ἀφροσύνην ταύτην» (Κριτ. 19:23). Κατόπιν, τους προσφέρει στη θέση του φιλοξενουμένου την κόρη του και την παλλακή. Ο Λευίτης αρπάζει την παλλακή του (פִּילֶגֶשׁ) και την παραδίδει στο πλήθος.

Η Γαβαά ως νέα Σόδομα

Το 19ο κεφάλαιο των Κριτών δεν επαναχρησιμοποιεί απλώς μία λέξη· παραπέμπει σκόπιμα στο 19ο κεφάλαιο της Γενέσεως. Και στις δύο αφηγήσεις, οδοιπόροι εισέρχονται σε μια πόλη αναζητώντας κατάλυμα (Γέν. 19:1–3· Κριτ. 19:15–21). Άνδρες περικυκλώνουν την οικία του οικοδεσπότη και απαιτούν να εξέλθουν οι άνδρες φιλοξενούμενοι, «ἵνα συγγενώμεθα αὐτοῖς» (Γέν. 19:4–5· Κριτ. 19:22). Και οι δύο οικοδεσπότες αποκαλούν τους επιτιθεμένους «αδελφούς» τους, τους παρακαλούν να μην πράξουν το κακό και προσφέρουν γυναίκες στη θέση των ανδρών φιλοξενουμένων (Γέν. 19:6–8· Κριτ. 19:23–24).

Η επανάληψη της ίδιας φρασεολογίας αναδεικνύει τη Γαβαά σε δεύτερα Σόδομα. Μια πόλη του ίδιου του Ισραήλ αναπαράγει την ανομία από την οποία ο λαός της Διαθήκης είχε κληθεί να απέχει. Η Γαβαά εμφανίζεται, μάλιστα, ακόμη πιο σκοτεινή: στα Σόδομα οι φιλοξενούμενοι διασώζονται, ενώ στη Γαβαά η γυναίκα εγκαταλείπεται ανυπεράσπιστη στη βία του όχλου (Γέν. 19:10–11· Κριτ. 19:25–28). Η λογοτεχνική συνάφεια των δύο αφηγήσεων είναι ευρέως αναγνωρισμένη, χάρη στις στενές λεκτικές και δομικές παραλληλίες τους.

Ακόμη και η απόπειρα του Ισραήλ να θεραπεύσει το κακό καταλήγει να το αναπαράγει. Το ανοσιούργημα της Γαβαά πυροδοτεί έναν εμφύλιο πόλεμο, ο οποίος οδηγεί τη φυλή του Βενιαμίν στα πρόθυρα του αφανισμού (Κριτ. 20:12–48). Για να αποτρέψουν την ολοκληρωτική εξαφάνισή της, οι Ισραηλίτες κατασφάζουν τους κατοίκους της Ιαβίς στη Γαλαάδ και παραδίδουν στους Βενιαμίτες τετρακόσιες νεαρές γυναίκες που είχαν επιζήσει (Κριτ. 21:8–14). Καθώς αυτές δεν επαρκούν για όλους, οι άρχοντες του Ισραήλ επινοούν και δεύτερο σχέδιο: όσοι άνδρες έχουν απομείνει χωρίς σύζυγο θα αρπάξουν τις νέες που χορεύουν στη Σηλώ και θα τις λάβουν ως γυναίκες τους (Κριτ. 21:19–23). Η φυλή διασώζεται· το τίμημα, όμως, της σωτηρίας της καλούνται και πάλι να καταβάλουν οι γυναίκες.

Το βιβλίο των Κριτών ολοκληρώνεται με την ηθική ετυμηγορία του:

«Ἐν δὲ ταῖς ἡμέραις ἐκείναις οὐκ ἦν βασιλεὺς ἐν Ἰσραήλ· ἀνὴρ τὸ εὐθὲς ἐνώπιον αὐτοῦ ἐποίει» (Κριτ. 21:25).

Στην Αποκάλυψη συναντούμε μια ανάλογη και εξίσου εντυπωσιακή συμβολική ταύτιση, σε χωρίο που εκ πρώτης όψεως φαίνεται άσχετο με τις προηγούμενες αφηγήσεις. Εκεί ο Ιωάννης περιγράφει τον θάνατο των δύο μαρτύρων:

«Καὶ τὰ πτώματα αὐτῶν ἐπὶ τῆς πλατείας τῆς πόλεως τῆς μεγάλης, ἥτις καλεῖται πνευματικῶς Σόδομα καὶ Αἴγυπτος, ὅπου καὶ ὁ Κύριος ἡμῶν ἐσταυρώθη» (Αποκ. 11:8).

Η τελευταία φράση παραπέμπει κατά φυσικότερο τρόπο στην Ιερουσαλήμ, την πόλη που συνδέεται με τη σταύρωση του Ιησού (Λουκ. 13:33–34· Ιω. 19:17–20). Ο Ιωάννης, ωστόσο, της αποδίδει τα συμβολικά ονόματα «Σόδομα» και «Αίγυπτος». Τα Σόδομα αντιπροσωπεύουν τη βαθιά διαφθορά και την εξέγερση εναντίον του Θεού, ενώ η Αίγυπτος ανακαλεί την καταπίεση και την εχθρότητα προς τον λαό Του. Η εικόνα αυτή ακολουθεί ένα εδραιωμένο προφητικό πρότυπο, σύμφωνα με το οποίο η άπιστη Ιερουσαλήμ αποκαλείται Σόδομα ή παραβάλλεται προς αυτήν (Ησ. 1:9–10· Ιερ. 23:14· Ιεζ. 16:46–52).

Σε άλλα χωρία της Αποκαλύψεως, ο χαρακτηρισμός «ἡ πόλις ἡ μεγάλη» αποδίδεται στη Βαβυλώνα, η οποία συμβολίζει την κυρίαρχη δύναμη του κόσμου που αντιστρατεύεται τον Θεό· πολλοί ερμηνευτές αναγνωρίζουν σε αυτήν την αυτοκρατορική Ρώμη (Αποκ. 14:8· 16:19· 17:18· 18:10). Υπό το πρίσμα αυτό, το Αποκ. 11:8 εντάσσεται στην ευρύτερη συμβολική γεωγραφία του βιβλίου, μολονότι η ακριβής σχέση της Ιερουσαλήμ με τη Βαβυλώνα και τη Ρώμη παραμένει αντικείμενο ερμηνευτικής συζητήσεως. Πόλεις γεωγραφικά απομακρυσμένες μπορούν να προσλάβουν την ίδια πνευματική ταυτότητα, όταν αντιστρατεύονται τον Θεό, καταδιώκουν τους μάρτυρές Του και θυσιάζουν τους αθώους.

Οι άνδρες που απέτυχαν να προστατεύσουν

Ο Ιακώβ πληροφορείται όσα συνέβησαν στη Δείνα, αλλά σιωπά ώσπου να επιστρέψουν οι γιοι του (Γέν. 34:5). Το κείμενο δεν αποκαλύπτει τι υπαγόρευσε αυτή τη στάση. Ακόμη πιο εύγλωττη, ωστόσο, είναι η σιωπή της ίδιας της αφηγήσεως: η Δείνα δεν μιλά ούτε μία φορά. Μετά τη σφαγή των ανδρών του Συχέμ από τον Συμεών και τον Λευί, η μόνη ανησυχία του Ιακώβ που καταγράφεται στρέφεται προς τον κίνδυνο που απειλεί πλέον τον οίκο του: «Μισητόν με πεποιήκατε, ὥστε πονηρόν με εἶναι πᾶσι τοῖς κατοικοῦσι τὴν γῆν» (Γέν. 34:30). Οι άνδρες συζητούν για την τιμή, την εκδίκηση και την επιβίωση· η φωνή, όμως, της Δείνας απουσιάζει ολοκληρωτικά από την αφήγηση.

Ο Δαβίδ πληροφορείται όσα διέπραξε ο Αμνών εις βάρος της Θάμαρ και οργίζεται σφόδρα (Β΄ Βασ. 13:21)· η αφήγηση, ωστόσο, δεν μνημονεύει ούτε τιμωρία του δράστη ούτε μέριμνα για την προστασία της. Ο Αβεσσαλώμ, ο ομομήτριος αδελφός της, την προτρέπει να σιωπήσει. Δύο χρόνια αργότερα οργανώνει τη δολοφονία του Αμνών. Η πράξη αυτή δεν δικαιώνεται από όσα προηγήθηκαν· φανερώνει, όμως, ότι η βία που μένει χωρίς αντιμετώπιση γεννά νέα βία. Η κρίση που είχε ήδη εξαγγείλει ο προφήτης Νάθαν, ύστερα από την αρπαγή της Βηρσαβεέ και τη μεθόδευση του θανάτου του Ουρία από τον Δαβίδ, προειδοποιούσε ότι η ρομφαία δεν θα απομακρυνόταν από τον οίκο του και ότι οι ίδιες του οι σύζυγοι θα υφίσταντο δημόσια ατίμωση (Β΄ Βασ. 12:10–12).

Ακόμη ψυχρότερη είναι η στάση του Λευίτη. Βρίσκει την παλλακή του πεσμένη στο κατώφλι της οικίας και την προστάζει: «Ἀνάστηθι καὶ ἀπέλθωμεν» (Κριτ. 19:28). Καθώς εκείνη δεν αποκρίνεται, διαμελίζει το σώμα της σε δώδεκα μέρη και τα αποστέλλει σε ολόκληρο τον Ισραήλ. Όταν αργότερα εξιστορεί το έγκλημα, αποκρύπτει ότι ο ίδιος την είχε παραδώσει στον όχλο και ισχυρίζεται ότι οι άνδρες σκόπευαν να θανατώσουν εκείνον —ισχυρισμός που δεν απαντά στην αρχική αφήγηση (Κριτ. 20:4–6). Παρουσιάζει έτσι τον εαυτό του ως το πραγματικό θύμα, ενώ η γυναίκα που έχασε τη ζωή της υποβιβάζεται σε δευτερεύον πρόσωπο της ίδιας της ιστορίας της. Ο άνδρας που απέτυχε να την προστατεύσει ελέγχει πλέον και την αφήγηση του παθήματός της.

Μολονότι οι αφηγήσεις αυτές γεννήθηκαν μέσα σε έναν κόσμο βαθιά πατριαρχικό, δεν συγκαλύπτουν την πραγματικότητα· αντιθέτως, φέρνουν στο φως την ολέθρια αποτυχία ανδρών που θυσιάζουν τις γυναίκες προκειμένου να διαφυλάξουν τη δική τους τιμή και εξουσία. Η κρίση που διατυπώνεται υπό το φως της Διαθήκης είναι σαφής: στρέφεται εναντίον εκείνων που, αντί να προστατεύουν τις γυναίκες τους, τις χρησιμοποιούν και τις κακοποιούν. Αυτό ακριβώς καταδεικνύουν οι φρικτές αυτές αφηγήσεις: οι άνδρες του Ισραήλ όφειλαν να γνωρίζουν και να εκπληρώνουν το χρέος τους απέναντι στις συζύγους τους —ένα χρέος που, στις σκοτεινότερες στιγμές της ιστορίας του λαού, παραβιάστηκε με τον πλέον τραγικό τρόπο.

Ο Ιησούς και η αποκατάσταση του ανδρικού ήθους

Η αφήγηση ξεκινά από τη Βηθλεέμ της Ιουδαίας και ακολουθεί τον δρόμο προς τη Γαβαά· η γεωγραφική αυτή πορεία θα προσλάβει αργότερα ιδιαίτερη σημασία. Η Βηθλεέμ θα γίνει ο τόπος όπου εκτυλίσσεται η ιστορία της Ρουθ και όπου η πιστότητα, η προστασία και η λύτρωση διαδέχονται τη βία που κυριαρχεί στο βιβλίο των Κριτών. Από τη Ρουθ και τον Βοόζ θα προέλθει ο Δαβίδ, ο μελλοντικός βασιλεύς του Ισραήλ (Ρουθ 4:17–22). Η Γαβαά, αντιθέτως, θα συνδεθεί στενά με τον Σαούλ, τον πρώτο βασιλέα του Ισραήλ (Α΄ Βασ. 10:26· 15:34). Με αυτόν τον διακριτικό τρόπο, το 19ο κεφάλαιο των Κριτών σημειώνει ήδη στον βιβλικό χάρτη δύο τόπους που αργότερα θα συνδεθούν με τη βασιλεία του Ισραήλ. Από τη διεφθαρμένη Γαβαά θα αναδυθεί ο πολυτάραχος οίκος του Σαούλ· από τη Βηθλεέμ θα προέλθουν ο Δαβίδ και, εν τέλει, ο Ιησούς, ο Μεσσίας (Μιχ. 5:2· Ματθ. 2:1–6).

Ο Ιησούς δεν παραμένει μακρινός θεατής του επαναλαμβανόμενου δράματος που κατονομάζει η εβραϊκή λέξη נְבָלָה (nevalah). Ο Λόγος έγινε σάρκα και μετέσχε πλήρως στην ευπάθεια που χαρακτηρίζει την ανθρώπινη ύπαρξη (Ιω. 1:14· Γαλ. 4:4· Εβρ. 2:14–17). Μολονότι γεννήθηκαν μέσα σε έναν κόσμο βαθιά πατριαρχικό, οι αφηγήσεις αυτές δεν εξωραΐζουν την πραγματικότητά του· αντιθέτως, φέρνουν στο φως την ολέθρια αποτυχία ανδρών που θυσίασαν τις γυναίκες για χάρη της δικής τους τιμής και εξουσίας.

Στο πρόσωπο του Ιησού φανερώνεται το αληθινό μέτρο της ανδρικής ευθύνης. Οι άρχοντες του κόσμου μεταχειρίζονται τους άλλους ως όργανα για τη διαφύλαξη της ισχύος τους· Εκείνος, αντιθέτως, «οὐκ ἦλθε διακονηθῆναι, ἀλλὰ διακονῆσαι καὶ δοῦναι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ λύτρον ἀντὶ πολλῶν» (Μάρκ. 10:42–45). Εκεί όπου άνδρες είχαν μεταβάλει τα σώματα των γυναικών σε όργανα επιβολής και κυριαρχίας, ο Ιησούς προσέφερε το δικό Του σώμα ως την ύψιστη μαρτυρία μιας αγάπης που αυτοπροσφέρεται (Ιω. 10:11, 17–18· Εφ. 5:2). Εκεί όπου ο πόνος των γυναικών είχε καταδικαστεί στη σιωπή, Εκείνος τις είδε, αφουγκράστηκε τη φωνή τους και αποκατέστησε την καταπατημένη αξιοπρέπειά τους. Μία από αυτές, μάλιστα, την προσφώνησε με την τρυφερή και τιμητική ονομασία «Θύγατερ» (Μάρκ. 5:25–34· Λουκ. 13:10–16).

Στον Σταυρό, ο Ιησούς παραδόθηκε αθώος στα χέρια των ισχυρών· γυμνώθηκε, διαπομπεύθηκε και οδηγήθηκε στον θάνατο (Ματθ. 27:26–35· Πράξ. 4:27–28· Α΄ Πέτρ. 2:22–24). Δεν θεμελίωσε τον θρόνο Του επάνω στη θυσία των άλλων· ταπείνωσε τον εαυτό Του και προσέφερε εκουσίως τη δική Του ζωή (Φιλ. 2:6–8). Επωμίστηκε το βάρος της ανθρώπινης αμαρτίας και βίας, ώστε αυτές να μη σφραγίσουν την έσχατη μοίρα μας (Ησ. 53:4–6· Α΄ Πέτρ. 2:24). Με την Ανάστασή Του διακήρυξε πως ο τελευταίος λόγος δεν ανήκει ούτε στην αμαρτία ούτε στη βία ούτε στον θάνατο (Α΄ Κορ. 15:20–26, 54–57).

Ο Ιησούς καλεί τώρα τον λαό Του να μην επαναλάβει τις ολέθριες αποτυχίες που φέρνουν στο φως αυτές οι αρχαίες αφηγήσεις. Οι πιστοί οφείλουν να προστατεύουν τους ευάλωτους, να βαστάζουν ο ένας τα βάρη του άλλου, να φέρνουν στο φως τα έργα του σκότους και να πορεύονται εν αγάπη (Εφ. 5:2, 11· Γαλ. 6:2· Ιακ. 1:27). Στη βασιλεία Του, γυναίκες και άνδρες μετέχουν της ίδιας αξιοπρέπειας ενώπιον του Θεού· όσοι υποφέρουν δεν λησμονούνται και καμία αδικία δεν αποσιωπάται ούτε παραμένει αναπάντητη (Γαλ. 3:28· Ιακ. 2:1–9). Ο Βασιλεύς που δεν απέστρεψε το βλέμμα Του από τον ανθρώπινο πόνο μάς καλεί να ζούμε και να αγαπούμε όπως Εκείνος.