Η θανάτωση του Αγάγ, βασιλέως των Αμαληκιτών

Ο βασιλιάς Σαούλ, από τη φυλή Βενιαμίν, στέκεται στον Κάρμηλο της Ιουδαίας μπροστά σε ένα λίθινο μνημείο που είχε ανεγείρει προς τιμήν του εαυτού του, με τη στρατιωτική του νίκη ακόμη νωπή (Α΄ Βασ. 15:12). Ας επιστρέψουμε μερικά χρόνια πίσω, στην ημέρα κατά την οποία ο Ισραήλ αναζητούσε τον πρώτο του βασιλιά και τον βρήκε κρυμμένο ανάμεσα στις αποσκευές, αμήχανο μπροστά στην προσοχή των άλλων — μια προσοχή που έμελλε αργότερα να καθορίσει τη ζωή του (Α΄ Βασ. 10:22). Ανάμεσα σε αυτές τις δύο εικόνες ξετυλίγεται η βαθιά μεταμόρφωση του Σαούλ: από τον άνδρα που κρυβόταν για να αποφύγει τα βλέμματα, στον βασιλιά που ύψωνε μνημεία στο όνομά του. Όσο περισσότερο εξαρτούσε την αξία του από την κρίση των ανθρώπων, τόσο περισσότερο η αγωνία του για τη δημόσια εικόνα του τον οδηγούσε προς την πτώση. Τι είχε μεσολαβήσει;

Μια εντολή που απαγόρευε την ιδιοποίηση των λαφύρων

Διά του Σαμουήλ, προφήτη και κριτή του Ισραήλ, ο Θεός έδωσε στον βασιλέα Σαούλ μια σαφή και εξαιρετικά ασυνήθιστη εντολή.

Η προσταγή του Σαμουήλ ανατρέχει σε μια παλαιά πληγή. Λίγο μετά την Έξοδο, όταν οι Ισραηλίτες ήταν εξαντλημένοι και ευάλωτοι, ο Αμαλήκ επιτέθηκε από τα νώτα, πλήττοντας τους αδύναμους και αποκαμωμένους που είχαν μείνει πίσω (Έξ. 17:8–16· Δευτ. 25:17–19). Η εχθρότητά τους προς τον Ισραήλ δεν έπαψε μετά την εγκατάστασή του στη γη. Συμμάχησαν με τον Εγλών, βασιλιά της Μωάβ, και αργότερα λεηλατούσαν τις καλλιέργειες των Ισραηλιτών μαζί με τους Μαδιανίτες και τους λαούς της Ανατολής (Κριτ. 3:13· 6:3–5, 33· 7:12). Ο Σαούλ διατάχθηκε, επομένως, να θέσει τον Αμαλήκ και τα υπάρχοντά του υπό το חֵרֶם (herem): να τα παραδώσει ολοκληρωτικά στη θεία κρίση, χωρίς ο ίδιος ή ο λαός του Ισραήλ να αποκομίσουν οποιοδήποτε όφελος από αυτά (Α΄ Βασ. 15:3).

Ο Σαούλ και ο λαός, όμως, άφησαν ζωντανό τον Αγάγ και κράτησαν τα καλύτερα ζώα (Α΄ Βασ. 15:9). Κατέστρεψαν όσα θεωρούσαν ευτελή και άχρηστα, διαφύλαξαν όμως όσα είχαν αξία στα μάτια τους. Ήταν μια χαρακτηριστική περίπτωση επιλεκτικής υπακοής: εγκατέλειψαν ό,τι ελάχιστα τους κόστιζε, αλλά κράτησαν ό,τι μπορούσε να τους προσφέρει πλούτο, άνεση ή κύρος.

Η ισχύς του φόβου 

Δεν ήταν η πρώτη φορά που ο Σαούλ λύγιζε υπό το βάρος των περιστάσεων. Στο 13ο κεφάλαιο του Α΄ Βασιλειών, ενώ οι Φιλισταίοι συγκεντρώνονταν για μάχη και το στράτευμά του άρχιζε να διαλύεται, εκείνος δεν ανέμεινε την άφιξη του Σαμουήλ. Υπό την πίεση της στιγμής, ανέλαβε ο ίδιος να προσφέρει το ολοκαύτωμα. Επιχειρώντας αργότερα να δικαιολογήσει την πράξη του, εξήγησε:

«Εἶδον ὅτι διεσπάρη ὁ λαὸς ἀπ’ ἐμοῦ […] καὶ ἐνεκρατευσάμην καὶ ἀνήνεγκα τὴν ὁλοκαύτωσιν» (Α΄ Βασ. 13:11–12).

Εκ πρώτης όψεως, ο συλλογισμός του μοιάζει εύλογος: προσπαθούσε να συγκρατήσει ένα φοβισμένο στράτευμα που διαλυόταν. Ο βασιλεύς του Ισραήλ, ωστόσο, δεν είχε κληθεί να ακολουθεί τη μεταβαλλόμενη βούληση του λαού, αλλά να παραμένει σταθερός στην υπακοή προς τον Θεό, ακόμη και την ώρα του πανικού.

Η αδιάψευστη μαρτυρία των προβάτων 

Μετά την εκστρατεία, ο Σαούλ υποδέχεται τον Σαμουήλ με αυτοπεποίθηση:

«Εὐλογητὸς σὺ τῷ Κυρίῳ· ἔστησα πάντα ὅσα ἐλάλησεν Κύριος» (Α΄ Βασ. 15:13).

Η απόκριση του Σαμουήλ είναι καταλυτική:

«Καὶ τίς ἡ φωνὴ τῶν προβάτων τούτων ἐν τοῖς ὠσίν μου καὶ φωνὴ τῶν βοῶν, ἣν ἐγὼ ἀκούω;» (Α΄ Βασ. 15:14).

Πριν ακόμη σιγήσουν τα λόγια του Σαούλ, τα ίδια τα ζώα τον διαψεύδουν με τη φωνή τους.

Η σκηνή ανακαλεί ένα προγενέστερο επεισόδιο της αφηγήσεως. Όταν οι Φιλισταίοι επέστρεψαν την Κιβωτό, οι αγελάδες που έσερναν την άμαξα ακολούθησαν απαρέγκλιτα την οδό προς τη Βαιθσαμύς, αφήνοντας πίσω τα μοσχάρια τους και μυκώμενες καθ’ όλη την πορεία (Α΄ Βασ. 6:12). Η ειρωνεία είναι αμείλικτη: τα άλογα εκείνα ζώα πορεύθηκαν προς την κατεύθυνση που είχε ορίσει ο Κύριος· ο βασιλεύς του Ισραήλ, αντιθέτως, αρνήθηκε να υπακούσει.

Αντιμέτωπος με τον έλεγχο του Σαμουήλ, ο Σαούλ επιχειρεί να αποσείσει από πάνω του την ευθύνη, επαναλαμβάνοντας τη στάση του Αδάμ (Γέν. 3:12):

«Ἐξ Ἀμαλὴκ ἤγαγον αὐτά· ἃ περιεποιήσατο ὁ λαὸς, τὰ κράτιστα τῶν προβάτων καὶ τῶν βοῶν, ὅπως τυθῇ Κυρίῳ Θεῷ σου» (Α΄ Βασ. 15:15).

Πρόκειται για συμβιβασμό που περιβάλλεται τον μανδύα της ευσέβειας. Καμία θυσία, όταν προσφέρεται κατά παράβαση της θείας εντολής, δεν μπορεί να προσδώσει στην παρακοή επίφαση αγιότητας.

Η απάντηση του Σαμουήλ διατυπώνει μια διαχρονική αλήθεια, την οποία καλείται να ακούσει κάθε άνθρωπος που επιθυμεί να λατρεύει τον Θεό:

«Ἰδοὺ ἀκοὴ ὑπὲρ θυσίαν ἀγαθήν, καὶ ἡ ἐπακρόασις ὑπὲρ στέαρ κριῶν» (Α΄ Βασ. 15:22).

Καμία εξωτερική πράξη λατρείας δεν μπορεί να συγκαλύψει μια καρδιά που εξακολουθεί να αντιστέκεται στο θέλημα του Θεού και να διαπραγματεύεται τους όρους της υπακοής της. Ο λόγος του Σαμουήλ γίνεται τότε ακόμη αυστηρότερος: η αποστασία εξομοιώνεται με την αμαρτία της οιωνοσκοπίας και η αυθαίρετη εμμονή με την ειδωλολατρία (Α΄ Βασ. 15:23). Διότι και στις δύο περιπτώσεις ο άνθρωπος απορρίπτει τη φωνή του Θεού και αναγνωρίζει ως υπέρτατη μια διαφορετική αυθεντία.

Αλλά και όταν ο Σαούλ ομολογεί την αμαρτία του, σπεύδει συγχρόνως να δικαιολογήσει την παρακοή του:

«Ἡμάρτηκα, ὅτι παρέβην τὸ ῥῆμα Κυρίου καὶ τὸν λόγον σου, ὅτι ἐφοβήθην τὸν λαὸν καὶ ἤκουσα τῆς φωνῆς αὐτῶν» (Α΄ Βασ. 15:24).

Η ομολογία του είναι ειλικρινής, δεν φανερώνει όμως ακόμη τη βαθιά συντριβή και την ολοκληρωτική παράδοση που απαιτεί η κρισιμότητα της στιγμής. Σχεδόν αμέσως στρέφεται προς τον Σαμουήλ και τον παρακαλεί:

«Δόξασόν με δὴ ἐνώπιον πρεσβυτέρων Ἰσραὴλ καὶ ἐνώπιον τοῦ λαοῦ μου» (Α΄ Βασ. 15:30).

Μολονότι μόλις έχει ακούσει την απόφαση του Θεού που τον αποστερεί από το βασιλικό αξίωμα, ο Σαούλ εξακολουθεί να μεριμνά πρωτίστως για την υπόληψή του ενώπιον των ανθρώπων.

Από την αφάνεια στο μνημείο και την αυτοπροβολή

Ο Σαμουήλ υπενθυμίζει στον Σαούλ:

«Οὐχὶ μικρὸς εἶ σὺ ἐνώπιον αὐτοῦ, ἡγούμενος σκήπτρου φυλῆς Ἰσραήλ;» (Α΄ Βασ. 15:17).

Ο άνδρας που κάποτε είχε κρυφτεί ανάμεσα στα σκεύη υψώνει τώρα, ύστερα από τη νίκη του, μνημείο στον εαυτό του. Πράγματι, μακρά η πορεία από την ταπεινοφροσύνη έως την επιδίωξη της προσωπικής δόξας.

Η εβραϊκή λέξη είναι יָד (yad). Η συνήθης σημασία της είναι «χέρι»· στο συγκεκριμένο χωρίο, όμως, δηλώνει μια μνημειακή στήλη. Η ίδια λέξη χρησιμοποιείται αργότερα για το μνημείο του Αβεσσαλώμ (Β΄ Βασ. 18:18). Νωρίτερα, στο Α΄ Βασιλειών, η «χείρ» του Κυρίου κατέχει δεσπόζουσα θέση στην αφήγηση: βαρύνει επάνω στην Άζωτο μετά την αιχμαλωσία της Κιβωτού, την ίδια στιγμή που τα αποκομμένα χέρια του Δαγών κείτονται στο δάπεδο του ναού του (Α΄ Βασ. 5:4, 6). Ο Σαούλ, αντιθέτως, υψώνει ένα יָד, ένα μνημείο, για τον εαυτό του.

Η ατελής εκπλήρωση της κρίσεως κατά του Αμαλήκ

Η παρουσία του Αμαλήκ στη βιβλική ιστορία δεν έπαυσε με την εκστρατεία του Σαούλ. Το ιερό κείμενο αναφέρει ότι ο βασιλεύς επάταξε τον Αμαλήκ «ἀπὸ Εὐιλὰτ ἕως Σούρ» (Α΄ Βασ. 15:7)· η γεωγραφική αυτή διατύπωση, όμως, δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην την εξόντωση όλων των Αμαληκιτών, οπουδήποτε και αν βρίσκονταν. Σε μεταγενέστερο χρόνο, Αμαληκίτες επιδρομείς κατέστρεψαν και λεηλάτησαν τη Σικελάγ, αιχμαλωτίζοντας τις συζύγους και τα τέκνα του Δαβίδ και αρπάζοντας τα υπάρχοντά του. Ο Δαβίδ ανέκτησε όλα όσα είχαν αφαιρεθεί, τετρακόσιοι όμως νεαροί Αμαληκίτες κατόρθωσαν να διαφύγουν (Α΄ Βασ. 30:1–20). Ακόμη αργότερα, κατά τη βασιλεία του Εζεκία, άνδρες από τη φυλή του Συμεών επάταξαν «τοὺς καταλοίπους τοὺς ὑπολειφθέντας τοῦ Ἀμαλήκ» (Α΄ Παρ. 4:42–43).

Ύστερα από την παρέλευση αιώνων, το βιβλίο της Εσθήρ παρουσιάζει τον μεγάλο εχθρό του Ισραήλ ως «Αμάν τον Αγαγίτη» (Εσθ. 3:1). Η καταγωγή του Μαρδοχαίου, αντιθέτως, ανάγεται στον Κις — όνομα που έφερε και ο πατέρας του Σαούλ (Εσθ. 2:5· Α΄ Βασ. 9:1). Το βιβλίο δεν παρέχει ασφαλή ιστορική απόδειξη ότι ο Αμάν υπήρξε κατά σάρκα απόγονος του Αγάγ, τον οποίο ο Σαούλ είχε αφήσει ζωντανό. Η λογοτεχνική αντιστοιχία, ωστόσο, είναι πρόδηλη και θεολογικώς βαρύνουσα: ένας απόγονος του Κις βρίσκεται αντιμέτωπος με έναν Αγαγίτη και η ίδια η επιβίωση του Ισραήλ τίθεται και πάλι σε κίνδυνο. Η ατελής υπακοή του Σαούλ δεν άφησε απλώς έναν παλαιό εχθρό ζωντανό· άφησε πίσω της μια οδυνηρή εκκρεμότητα, την οποία η βιβλική αφήγηση επαναφέρει εσκεμμένα στη συλλογική μνήμη του λαού του Θεού.

Το βασιλικό πρότυπο που δεν πραγμάτωσε ο Σαούλ

Η αποτυχία του Σαούλ προετοιμάζει τον αναγνώστη να διακρίνει το πρότυπο του βασιλέως που είχε πράγματι ανάγκη ο Ισραήλ. Ο Σαούλ επιζήτησε την τιμή ενώπιον των ανθρώπων, διαφύλαξε όσα ο Θεός είχε προστάξει να καταστραφούν και άφησε τη φωνή του πλήθους να αποκτήσει μεγαλύτερη ισχύ στη συνείδησή του από τη φωνή του Κυρίου. Και μολονότι η βασιλεία περιήλθε από τον Σαούλ στον Δαβίδ (Α΄ Βασ. 16), ο Ιησούς, ο κατεξοχήν Υιός του Δαβίδ, αρνήθηκε να δεχθεί μια βασιλεία θεμελιωμένη σε τέτοιους όρους, ακόμη και όταν οι άνθρωποι επιχείρησαν να Τον ανακηρύξουν βασιλέα διά της βίας (Ιω. 6:15).

Στη Γεθσημανή, ενώπιον της συλλήψεως, του Πάθους και του θανάτου, ο Ιησούς προσευχήθηκε:

«Οὐ τί ἐγὼ θέλω, ἀλλὰ τί σύ» (Μάρκ. 14:36).

Εκεί όπου ο φόβος οδήγησε τον Σαούλ σε επιλεκτική υπακοή, η υπακοή του Ιησού προς τον Πατέρα παρέμεινε πλήρης και αδιάπτωτη. Και επειδή Εκείνος προσέφερε τον εαυτό Του υπέρ των αμαρτωλών, όσοι αναγνωρίζουν μέσα τους κάτι από τον φόβο και την αδυναμία του Σαούλ δεν βρίσκονται μόνο ενώπιον μιας αυστηρής προειδοποιήσεως· βρίσκονται συγχρόνως ενώπιον της χάριτος.

Συμπεράσματα 

Ο άνθρωπος που, την ημέρα της ανακηρύξεώς του ως βασιλέως, κρυβόταν ακόμη από τα βλέμματα του λαού, κατέληξε να ανεγείρει μνημειακή στήλη προς τιμήν του ονόματός του. Ανάμεσα στις δύο αυτές στιγμές διαγράφεται μια ολέθρια εσωτερική μεταβολή: ο Σαούλ προτίμησε την επιδοκιμασία του πλήθους από την ευαρέσκεια του Θεού. Η επιλεκτική υπακοή δεν μένει ποτέ χωρίς βαθύτερες συνέπειες· βαθμηδόν διαμορφώνει έναν ολόκληρο βίο υποταγμένο στον φόβο, στη μέριμνα για την ανθρώπινη υπόληψη και στην αγωνία της αυτοπροστασίας. Ας αποθέσουμε, λοιπόν, το ίδιον θέλημα ενώπιον του Θεού και ας παραιτηθούμε από κάθε επιδίωξη προσωπικής δόξας· και ας αφήσουμε ως παρακαταθήκη όχι μια στήλη υψωμένη προς τιμήν του εαυτού μας, αλλά έναν βίο σφραγισμένο από την πιστότητα.