Το χρέος της αλήθειας προς όλους

Ο όρκος που έχει πλέον καταστεί εμβληματικός και δίδεται συνήθως ενώπιον δικαστηρίου είναι ο εξής: «Ορκίζομαι να πω την αλήθεια, ολόκληρη την αλήθεια και τίποτε άλλο παρά την αλήθεια. Είθε ο Θεός να με βοηθήσει». Τι συμβαίνει, όμως, όταν η πλήρης αποκάλυψη της αλήθειας διευκολύνει κάποιον να διαπράξει ένα μέγα κακό;

Η αποστολή του Σαμουήλ

Το δυσχερές αυτό ερώτημα βρίσκεται στο βάθος μιας από τις πιο παράδοξες στιγμές της ιστορίας του Σαμουήλ — τουλάχιστον στα μάτια του σύγχρονου χριστιανού αναγνώστη. Μετά την απόρριψη του Σαούλ από το βασιλικό αξίωμα, ο Θεός προστάζει τον Σαμουήλ να μεταβεί στη Βηθλεέμ και να χρίσει έναν από τους υιούς του Ιεσσαί. Ο προφήτης αντιλαμβάνεται αμέσως τον κίνδυνο: «Πῶς πορευθῶ; καὶ ἀκούσεται Σαοὺλ καὶ ἀποκτενεῖ με» (Α΄ Βασ. 16:2). Η απόκριση του Θεού είναι αξιοπρόσεκτη. Ο Σαμουήλ καλείται να πάρει μαζί του μία δάμαλη και να δηλώσει: «Θῦσαι τῷ Κυρίῳ ἥκω».

Η δήλωση αυτή ανταποκρίνεται στην αλήθεια· ο Σαμουήλ πράγματι προσφέρει θυσία. Δεν φανερώνει, ωστόσο, ολόκληρο τον λόγο της μεταβάσεώς του. Η ουσιαστική αποστολή του εγκυμονεί σοβαρό πολιτικό κίνδυνο: πρόκειται να χρίσει τον άνδρα που θα διαδεχθεί τον Σαούλ. Ο Θεός, επομένως, δεν υποδεικνύει στον Σαμουήλ να ψευσθεί· του παρέχει μια αληθή εξήγηση, η οποία δεν αποκαλύπτει την πλέον επικίνδυνη και ανατρεπτική πτυχή της αποστολής του.

Οι μαίες της Αιγύπτου

Συνεπάγεται άραγε η φιλαλήθεια την ανεπιφύλακτη αποκάλυψη κάθε γεγονότος; Το πρώτο κεφάλαιο της Εξόδου θέτει το ίδιο ερώτημα με ακόμη μεγαλύτερη οξύτητα. Ο Φαραώ προστάζει τις Εβραίες μαίες, τη Σεπφώρα και τη Φουά, να θανατώνουν τα νεογέννητα αγόρια των Εβραίων. Εκείνες αρνούνται να εκτελέσουν τη διαταγή. Όταν ο Φαραώ τις καλεί να απολογηθούν, αποκρίνονται ότι οι Εβραίες γεννούν προτού προλάβουν να φθάσουν κοντά τους οι μαίες (Έξ. 1:19). Το ιερό κείμενο δεν διακόπτει την αφήγηση για να τις καταδικάσει. Αντιθέτως, μαρτυρεί ότι οι μαίες «ἐφοβοῦντο τὸν Θεόν» και ότι ο Θεός τις ευεργέτησε (Έξ. 1:17, 20–21).

Ίσως, λοιπόν, το καίριο ηθικό ζήτημα να μην είναι απλώς εάν ο Φαραώ πληροφορήθηκε όλα τα πραγματικά περιστατικά. Ίσως το ουσιώδες ερώτημα να είναι εάν διέθετε οποιοδήποτε ηθικό δικαίωμα σε πληροφορίες που θα τον βοηθούσαν να θανατώσει αθώα παιδιά.

Η περίπτωση της Ραάβ

Η ιστορία της Ραάβ οξύνει περαιτέρω το ηθικό δίλημμα. Όταν ο βασιλεύς της Ιεριχούς αποστέλλει άνδρες για να συλλάβουν τους Ισραηλίτες κατασκόπους, η Ραάβ τούς αποκρύπτει στην οροφή της και πληροφορεί τους απεσταλμένους του βασιλέως ότι έχουν ήδη εγκαταλείψει την πόλη (Ιησ. Ναυή 2:4–6). Δεν πρόκειται για απλή αποσιώπηση, αλλά για εσκεμμένη παραπλάνηση. Και όμως, η μεταγενέστερη βιβλική μαρτυρία μνημονεύει τη Ραάβ ως γυναίκα πίστεως. Η προς Εβραίους Επιστολή την επαινεί επειδή υποδέχθηκε τους κατασκόπους (Εβρ. 11:31), ενώ ο Ιάκωβος αναφέρεται ειδικότερα στον τρόπο με τον οποίο τους προστάτευσε και τους φυγάδευσε από άλλη οδό (Ιακ. 2:25).

Γιατί άραγε; Επειδή εκείνοι που απαιτούσαν να πληροφορηθούν την αλήθεια σκόπευαν να τη χρησιμοποιήσουν εναντίον όσων εκείνη προστάτευε. Το κοινό σχήμα των αφηγήσεων είναι εντυπωσιακό. Ο Σαμουήλ βρίσκεται ενώπιον ενός βασιλέως που ενδέχεται να τον θανατώσει. Οι μαίες αντιμετωπίζουν τον Φαραώ που δολοφονεί βρέφη. Η Ραάβ βρίσκεται αντιμέτωπη με τις αρχές που αναζητούν τους κατασκόπους, προκειμένου να τους συλλάβουν, να τους βασανίσουν και να τους θανατώσουν. Σε κάθε περίπτωση, η πλήρης διαφάνεια θα έθετε την αλήθεια στην υπηρεσία της φονικής βίας.

Η στάση του Ιησού

Ο Ιησούς μάς επιτρέπει να διακρίνουμε το ζήτημα καθαρότερα. Τα Ευαγγέλια Τον παρουσιάζουν πάντοτε αληθή και φιλαλήθη· συγχρόνως, όμως, Τον βλέπουμε να ενεργεί με περίσκεψη και διάκριση.

Όταν οι εχθροί Του επιζητούν να Τον θανατώσουν, ανεβαίνει στα Ιεροσόλυμα «οὐ φανερῶς, ἀλλ᾽ ὡς ἐν κρυπτῷ» (Ιω. 7:10). Όταν εχθρικοί άρχοντες Του απευθύνουν ερωτήματα αποβλέποντας στην παγίδευσή Του, Εκείνος ενίοτε αποκρίνεται θέτοντας ένα άλλο ερώτημα (Ματθ. 21:23–27). Ενώπιον του Ηρώδη αρνείται να δώσει οποιαδήποτε απάντηση (Λουκ. 23:8–9).

Κατόπιν παραγγέλλει στους μαθητές Του:

«Γίνεσθε οὖν φρόνιμοι ὡς οἱ ὄφεις καὶ ἀκέραιοι ὡς αἱ περιστεραί» (Ματθ. 10:16).

Τα λόγια αυτά εντάσσονται στα πλαίσια του διωγμού. Ο Ιησούς δεν διδάσκει την ανειλικρίνεια· διδάσκει, όμως, την ανάγκη της φρονήσεως ενώπιον του κακού. Η διάκριση αυτή είναι κεφαλαιώδης. Η Αγία Γραφή καταδικάζει το ψεύδος, τη δολιότητα, την απάτη και κάθε παραπλάνηση που υπηρετεί το προσωπικό συμφέρον. Τα χωρία αυτά, ωστόσο, υποδεικνύουν ότι η φιλαλήθεια δεν ταυτίζεται με την υποχρέωση να παραδίδουμε σε κάθε άνθρωπο κάθε πληροφορία που απαιτεί — ιδίως όταν από την αποκάλυψή της κινδυνεύει μια ανθρώπινη ζωή.

Οφείλουμε την αλήθεια στον Θεό και στους ανθρώπους; Ασφαλώς. Οφείλουμε, όμως, να παρέχουμε σε βίαιους και άδικους ανθρώπους πληροφορίες που θα υπηρετήσουν το καταστροφικό τους έργο; Ασφαλώς όχι.

Συμπεράσματα 

Η φιλαλήθεια αποτελεί αρετή· ουδέποτε όμως προορίστηκε να μεταβληθεί σε όπλο στα χέρια των αδίκων. Οι τρεις αυτές παλαιοδιαθηκικές αφηγήσεις δεν είναι παρά ορισμένα μόνο από τα πολλά βιβλικά παραδείγματα που θα μπορούσαν να εξεταστούν.

Οφείλουμε στον Θεό και στον πλησίον ειλικρίνεια. Δεν οφείλουμε, όμως, να παραδίδουμε την αλήθεια σε εκείνους που προτίθενται να τη χρησιμοποιήσουν για την καταστροφή του αθώου. Υπάρχουν περιστάσεις κατά τις οποίες η πιστότερη στάση δεν είναι η πλήρης αποκάλυψη, αλλά η θαρραλέα απόκρυψη εκείνου του μέρους της αλήθειας που θα μπορούσε να τεθεί στην υπηρεσία της αδικίας.

Η αλήθεια πρέπει να λέγεται με αγάπη· δεν πρέπει, όμως, ποτέ να παραδίδεται ως ξίφος στα χέρια εκείνων που θα το στρέψουν εναντίον των αθώων.