Γιατί ο Ιωσήφ μισήθηκε από τους αδελφούς του ;

Η ιστορία του Ιωσήφ και των αδελφών του αναγνωρίζεται διαχρονικά ως μία από τις πιο συγκινητικές αφηγήσεις της Αγίας Γραφής. Αρχίζει με την ακόλουθη δήλωση:

«Κατῴκει δὲ Ἰακὼβ ἐν τῇ γῇ, οὗ παρῴκησεν ὁ πατὴρ αὐτοῦ, ἐν γῇ Χαναάν. Αὗται δὲ αἱ γενέσεις Ἰακώβ·» (Γένεσις 37:1-2)

Ο Ιακώβ εγκαταστάθηκε στη γη όπου είχε κατοικήσει ως πάροικος ο πατέρας του, στη γη Χαναάν. Αυτή είναι η ιστορία της γενιάς του Ιακώβ. (Γένεσις 37:1-2)

Σε αυτό το σημείο, είναι καθοριστικής σημασίας να αντιληφθούμε ότι η οικογένεια του Ιακώβ (δηλαδή του Ισραήλ) άρχισε να ριζώνει στην Γη της Επαγγελίας. Ο Ισαάκ έμεινε και έζησε ως πάροικος (בְּאֶרֶץ מְגוּרֵי אָבִיו), αλλά η θέση του Ιακώβ ήταν πλέον διαφορετική. Τούτος ήταν μόνιμος κάτοικος εκείνης της γης. Γίνεται χρήση του εβραϊκού ρήματος, וַיֵּשֶׁב (vayeshev), υποδεικνύοντας την μόνιμη εγκατάσταση και όχι απλώς μία προσωρινή διαμονή. Πρόκειται για ένα σκόπιμο αφηγηματικό στοιχείο που αντιπαραβάλλει τον Ιακώβ με τον Ησαύ και επιβεβαιώνει την παρουσία της γραμμής της διαθήκης σε εκείνη την γη.

Αυτή η πολύ σύντομη και φαινομενικά ασήμαντη παρατήρηση είναι μείζονος σπουδαιότητος. Η υπόσχεση προς τη γραμμή της διαθήκης του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ έχει ήδη αρχίσει να εκπληρώνεται. Εντούτοις, ακριβώς κατά την περίοδο αυτής της μεγάλης ευλογίας του Θεού και της εκπλήρωσης της υπόσχεσής Του προς τον Αβραάμ, τον Ισαάκ και τον Ιακώβ, έλαβε χώρα μία από τις μεγαλύτερες δοκιμασίες που θα αντιμετώπιζε η αναδυόμενη οικογένεια του Ισραήλ.

Μετέπιτα στη Βίβλο, όταν ανατρέχουμε εκ των υστέρων σε αυτό το κεφάλαιο, φαίνεται ότι η αφήγηση, όταν διαβαστεί μέχρι το τέλος της, προαναγγέλλει όσα θα μαρτυρούσε η Ψαλμωδία αιώνες αργότερα:

«Πολλαὶ αἱ θλίψεις τῶν δικαίων, καὶ ἐκ πασῶν αὐτῶν ῥύσεται αὐτοὺς ὁ Κύριος.» (Ψαλμός 34:19)

Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων, αλλά ο Κύριος τούς λυτρώνει από όλες. (Ψαλμός 34:19)

Ο Κύριος θα σώσει την οικογένεια του Ισραήλ. Όμως, διαπίστωσα ότι προτρέχω. Βρισκόμαστε ακόμη στην αρχή της συγκλονιστικής αυτής ιστορίας.

Μεροληπτική Αγάπη

Ολόκληρη η ιστορία, η οποία θα εξελιχθεί σε μία από τις εκτενέστερες —αν όχι την εκτενέστερη— της Βίβλου, θεμελιώνεται στα ακόλουθα εδάφια:

«Ὁ δὲ Ἰωσὴφ ἦν ἑπτακαίδεκα ἐτῶν, ποιμαίνων μετὰ τῶν ἀδελφῶν αὐτοῦ τὰ πρόβατα· ὢν δὲ νέος μετὰ τῶν υἱῶν Βάλλας καὶ μετὰ τῶν υἱῶν Ζελφᾶς, τῶν γυναικῶν τοῦ πατρὸς αὐτοῦ, κατήνεγκαν δὲ Ἰωσὴφ ψόγον πονηρὸν πρὸς Ἰσραὴλ τὸν πατέρα αὐτῶν.» (Γένεσις 37:2)

Ο Ιωσήφ ήταν δεκαεπτά ετών. Ποιμαίνοντας τα πρόβατα μαζί με τους αδελφούς του, ενώ βρισκόταν με τους γιους της Βαλλά και τους γιους της Ζελφά, των γυναικών του πατέρα του, μετέφερε στον πατέρα τους, τον Ισραήλ, μια δυσμενή αναφορά (דִּבָּתָם רָעָה, dibatam ra’ah) γι’ αυτούς. (Γένεσις 37:2)

Η αφήγηση αρχίζει παρουσιάζοντας τον Ιωσήφ κατά την εφηβική του ηλικία, να μαθαίνει από τους μεγαλύτερους ετεροθαλείς αδελφούς του πώς να ποιμαίνει το ποίμνιο (הָיָה רֹעֶה אֶת־אֶחָיו בַּצֹּאן). Δεν ποιμαίνει μονάχα το ποίμνιο μαζί με τους αδελφούς του· αυτό γίνεται αντιληπτό από το πρωτότυπο εβραϊκό κείμενο.

Αξιοσημείωτο είναι ότι, σε αντίθεση με τα προηγούμενα κεφάλαια, οι παλλακίδες του Ιακώβ αναφέρονται ως σύζυγοί του. Ίσως να είχαν αναχθεί σε ανώτερη θέση μέσω κάποιας επίσημης τελετής γάμου. Εάν πράγματι αυτό συνέβη, είναι πιθανό να είχε προηγηθεί ο θάνατος της Λείας (στην Τορά δεν αναφέρεται ούτε πότε ούτε πώς πέθανε). Ωστόσο, αναμφίβολα εξακολουθεί να υπονοείται, κατά κάποιον τρόπο, μια μειωμένη κοινωνική θέση των δύο συγκεκριμένων γυναικών και, κατ’ επέκταση, των τέκνων τους.

Ο αφηγητής παρουσιάζει στη συνέχεια το γεγονός που θα αποτελέσει την αφορμή για το δράμα που ακολουθεί. Ο Ιωσήφ μετέφερε στον πατέρα του μια δυσμενή αναφορά σχετικά με τους ετεροθαλείς αδελφούς του. Τίποτε περισσότερο δεν προστίθεται. Έπραξε σωστά ή λανθασμένα; Τους συκοφάντησε; Ή μήπως απλώς είπε την αλήθεια, προκειμένου να αποτρέψει κάποια συμφορά; Το ίδιο το κείμενο αφήνει το ζήτημα ανοιχτό και δεν δίνει σαφή απάντηση.

«Ἠγάπα δὲ Ἰσραὴλ τὸν Ἰωσὴφ παρὰ πάντας τοὺς υἱοὺς αὐτοῦ, ὅτι υἱὸς γήρους ἦν αὐτῷ· ἐποίησε δὲ αὐτῷ χιτῶνα ποικίλον.» (Γένεσις 37:3)

Ο Ισραήλ αγαπούσε τον Ιωσήφ περισσότερο από όλους τους γιους του, διότι ήταν ο γιος που απέκτησε στα γεράματά του. Γι’ αυτό του έφτιαξε έναν πολύχρωμο χιτώνα. (Γένεσις 37:3)

Η αναφορά στα γεράματά του (כִּי־בֶן־זְקֻנִים הוּא, ki ben-zequnim hu) κάτα πάσα πιθανότητα συνδέεται με τα πολλά χρόνια που ο Ιακώβ περίμενε να αποκτήσει παιδί από τη γυναίκα που κατέκτησε την καρδιά του, τη Ραχήλ, η οποία παρέμενε στείρα για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα. Όταν εν τέλει η Ραχήλ έφερε στον κόσμο τον Ιωσήφ, η Λεία είχε ήδη αποκτήσει έξι γιους και μία κόρη (Γεν. 29:31–30:24). Υπάρχουν ποικίλες ερμηνευτικές προσεγγίσεις για την κατανόηση αυτής της φράσης^. ίσως ο Ιακώβ να θεωρούσε τον Ιωσήφ ικανό να τον στηρίξει κατά τα γηρατειά του, όταν οι δυνάμεις του θα εξασθενούσαν και θα γινόταν ολοένα και πιο εξαρτημένος από τον περίγυρό του.

Παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον το γεγονός ότι ο Ιακώβ ξεχωρίζει αποκλειστικά τον Ιωσήφ, παρόλο που η αγαπημένη του Ραχήλ είχε ήδη γεννήσει έναν ακόμη γιο (Γεν. 35:16–20). Τούτο ίσως εξηγείται από την μικρή ηλικία του Βενιαμίν —πιθανότατα τεσσάρων έως έξι ετών—, καθώς και από το ότι η γέννησή του συνδέθηκε με μία από τις πιο οδυνηρές αναμνήσεις του Ιακώβ, τον θάνατο της Ραχήλ.

«…καὶ ἐποίησεν αὐτῷ χιτῶνα ποικίλον. Ἰδόντες δὲ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ ὅτι αὐτὸν ἠγάπα ὁ πατὴρ αὐτῶν ἐκ πάντων τῶν υἱῶν αὐτοῦ, ἐμίσησαν αὐτόν, καὶ οὐκ ἠδύναντο λαλεῖν αὐτῷ οὐδὲν εἰρηνικόν.» (Γένεσις 37:3β–4)

Γι’ αυτό και του έκανε έναν πολύχρωμο χιτώνα (כְּתֹנֶת פַּסִּים ,ketonet pasim). Όταν είδαν οι αδερφοί του ότι ο πατέρας του τον αγαπούσε περισσότερο από όλους τους, άρχισαν να τον μισούν· δεν μπορούσαν πια να του φέρονται φιλικά. (Γένεσις 37:3β–4)

Υπάρχουν διάφοροι τρόποι ερμηνείας σχετικά με το είδος του χιτώνα που κατ’εντολή του Ιακώβ θα κατασκευαζότανε για τον Ιωσήφ. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγεται και η απόδοση «χιτώνας με μακριά μανίκια», όπως αποδίδεται στη Μετάφραση των Εβδομήκοντα, στη Vulgata (λατινική μετάφραση της Αγίας Γραφής) και στη συριακή μετάφραση. Εντούτοις, η καταλληλότερη απόδοση της εβραϊκής φράσης כְּתֹנֶת פַּסִּים (ketonet passim) είναι «πλούσια διακοσμημένος χιτώνας». Το καίριο νόημα της ιστορίας είναι το εξής: ο Ιακώβ δεν δίστασε να αποδώσει στον Ιωσήφ μια εξαιρετικά προνομιακή θέση ανάμεσα στους γιους του. Ο χιτώνας που του χάρισε αποτελούσε εμφανές γνώρισμα της ιδιαίτερης θέσης του ανάμεσα στους αδελφούς του.

Αξιοπρόσεκτο είναι ότι, στα Βιβλικά Εβραϊκά, η έκφραση «μισώ κάποιον» δεν είχε πάντοτε την ίδια σημασία που της αποδίδουμε σήμερα. Συχνά σήμαινε ότι κάποιος αγαπούσε έναν άνθρωπο λιγότερο. Κάτι ανάλογο συναντούμε στον Λόγο του Κυρίου:

«Εἴ τις ἔρχεται πρός με καὶ οὐ μισεῖ τὸν πατέρα ἑαυτοῦ καὶ τὴν μητέρα καὶ τὴν γυναῖκα καὶ τὰ τέκνα καὶ τοὺς ἀδελφοὺς καὶ τὰς ἀδελφὰς, ἔτι δὲ καὶ τὴν ἑαυτοῦ ψυχήν, οὐ δύναταί μου μαθητὴς εἶναι.» (Λουκᾶς 14:26)

Αν κάποιος έρχεται κοντά μου και δεν απαρνιέται τον πατέρα του, τη μητέρα του, τη γυναίκα του, τα παιδιά του, τους αδελφούς του, τις αδελφές του, ακόμη και την ίδια του τη ζωή, δεν μπορεί να είναι μαθητής μου. (Λουκᾶς 14:26)

Ασφαλώς, η συγκεκριμένη βιβλική έννοια του «μίσους» είχε διαβαθμίσεις, από την λιγότερη αγάπη προς ένα άνθρωπο, έως το είδος του μίσους που έτρεφαν οι αδελφοί του Ιωσήφ εναντίον του, το οποίο τους οδήγησε ακόμη και στην απόπειρα δολοφονίας του.

Εάν λάβουμε υπόψιν μας τη γλωσσική αυτή ιδιαιτερότητα, τότε γίνεται φανερή η σύνδεση με την λιγότερη αγάπη που αισθανόταν ο Ιακώβ για τους υπόλοιπους γιους του. Έφτασε στο σημείο να τους παραμελεί και να τους υποτιμά μπροστά στον νεότερο αδελφό τους. Ως εκ τούτου, εκείνοι, «αγαπούσαν λιγότερο» τον λατρεμένο γιο του πατέρα τους, ώστε να είναι διατεθειμένοι να τον πουλήσουν ως δούλο.

Όλα αρχίζουν από τον πατέρα… Η μεροληπτική εύνοια που έδειχνε προς έναν από τους γιους του καταδίκασε τους υπόλοιπους αδελφούς, οι οποίοι φυσιολογικά αναζητούσαν την αγάπη και την αποδοχή του πατέρα τους, να βιώνουν μια διαρκώς αυξανόμενη απογοήτευση.

Το Πρώτο Όνειρο

Η κατάσταση επιδεινώνεται ακόμη περισσότερο εξαιτίας δύο ονείρων, τα οποία, όπως θα διαπιστώσουμε στην συνέχεια, είχαν αποκαλυφθεί στον Ιωσήφ από τον ίδιο τον Θεό. Εντούτοις, αυτό δεν ευκόλως αντιληπτό από την αρχή της αφήγησης…

«Καὶ ἐνυπνιάσθη Ἰωσὴφ ἐνύπνιον καὶ ἀπήγγειλεν αὐτὸ τοῖς ἀδελφοῖς αὐτοῦ· καὶ προσέθεντο ἔτι μισεῖν αὐτόν. Καὶ εἶπεν αὐτοῖς· Ἀκούσατε τοῦ ἐνυπνίου τούτου, οὗ ἐνυπνιάσθην· ἦμεν δεσμεύοντες δράγματα ἐν μέσῳ τοῦ ἀγροῦ, καὶ ἀνέστη τὸ ἐμὸν δράγμα καὶ ὠρθώθη· περιστραφέντα δὲ τὰ δράγματα ὑμῶν προσεκύνησαν τῷ ἐμῷ δράγματι. Εἶπαν δὲ αὐτῷ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ· Μὴ βασιλεύων βασιλεύσεις ἐφ᾿ ἡμῶν; ἢ κυριεύων κυριεύσεις ἡμῶν; Καὶ προσέθεντο ἔτι μισεῖν αὐτὸν ἕνεκεν τῶν ἐνυπνίων αὐτοῦ καὶ ἕνεκεν τῶν ῥημάτων αὐτοῦ.» (Γένεσις 37:5–8)

Κάποτε ο Ιωσήφ είδε ένα όνειρο και το διηγήθηκε στους αδερφούς του, κι εκείνοι τότε τον μίσησαν ακόμη περισσότερο. «Ακούστε ένα όνειρο που είδα!» τους είπε. «Δέναμε, λέει, δεμάτια από άχυρα καταμεσίς στους αγρούς. Ξάφνου το δικό μου δεμάτι σηκώθηκε και στάθηκε όρθιο, και τα δικά σας δεμάτια περικύκλωσαν και προσκύνησαν το δικό μου». Τότε τ’ αδέρφια του τού είπαν: «Σιγά μη βασιλέψεις κιόλας σ’ εμάς και μας γίνεις κι άρχοντας!» Και τον μισούσαν ακόμα περισσότερο για τα όνειρά του και για τα λόγια του. (Γένεσις 37:5–8)

Η αντίδραση των αδελφών είναι κατανοητή και αναμενόμενη, λαμβάνοντας υπόψιν την ιδιαίτερη εύνοια που έδειχνε ο Ιακώβ προς τον Ιωσήφ, καθώς και τη διαρκή και απόλυτα φυσική επιθυμία των ιδίων να αγαπηθούν, να εκτιμηθούν από τον πατέρα τους — μάταια όμως. Ο Ιακώβ όχι μόνο επιφύλασσε στον Ιωσήφ όλη την αγάπη που και εκείνοι λαχταρούσαν, αλλά, από τη δική τους οπτική γωνία, ο ίδιος ο Ιωσήφ είχε συμβάλει καθοριστικά στη διαμόρφωση της αρνητικής γνώμης του πατέρα τους γι’ αυτούς (Γεν. 37:2). Και τώρα έρχεται μια νέα κλιμάκωση. Το υποτιθέμενο προφητικό όνειρο παρουσιάζει τον Ιωσήφ όχι μόνο ως τον αγαπημένο γιο του πατέρα τους — το οποίο από μόνο του ήταν ήδη βαρύ — αλλά επιπλέον ως εκείνον που επρόκειτο να ασκήσει εξουσία πάνω σε όλους τους αδελφούς του. Αυτό φαινόταν εντελώς παράδοξο. Ο Ιωσήφ ήταν ένας από τους τελευταίους γιους που γεννήθηκαν· κατά συνέπεια βρισκόταν πολύ χαμηλά στη σειρά διαδοχής, από την οποία εξαρτιόταν το αν θα γινόταν ο μελλοντικός ηγέτης της οικογένειας. Έμοιαζε αδιανόητο.

Το Δεύτερο Όνειρο

Η κατάσταση επιβαρύνεται ακόμη περισσότερο, η ένταση κορυφώνεται όταν ακολουθεί το δεύτερο όνειρο. Ο Ιωσήφ διηγείται στους αδελφούς του:

«Καὶ ἐνυπνιάσθη ἔτι ἐνύπνιον ἕτερον καὶ διηγήσατο αὐτὸ τῷ πατρὶ αὐτοῦ καὶ τοῖς ἀδελφοῖς αὐτοῦ καὶ εἶπεν· Ἰδοὺ ἐνυπνιάσθην ἐνύπνιον ἕτερον· ὡς ὁ ἥλιος καὶ ἡ σελήνη καὶ ἕνδεκα ἄστρα προσεκύνουν μοι.» (Γένεσις 37:9)

Είδε ακόμη ένα όνειρο και το διηγήθηκε στους αδερφούς του: «Είδα κι άλλο όνειρο», τους είπε. «Ο ήλιος, λέει, και το φεγγάρι και έντεκα αστέρια με προσκυνούσαν». (Γένεσις 37:9)

Δεν είναι σαφές γιατί ο Ιωσήφ εξακολουθεί να μοιράζεται τούτα τα όνειρα με τους αδελφούς του. Δεν αντιλαμβάνεται την επίδρασή τους; Θέλει να τους προκαλέσει; Μήπως είναι τόσο αφελής, ώστε να μην έχει πλήρη επίγνωση του μίσους που τρέφουν εναντίον του; Το κείμενο το αφήνει ανεξήγητο.

Βάσει της σύνθεσης της οικογένειας —έντεκα γιοι, μη συμπεριλαμβανομένου του Ιωσήφ— είναι προφανές ότι ο ήλιος και η σελήνη συμβολίζουν τους γονείς του, τον Ιακώβ και τη Ραχήλ. Καθώς η αφήγηση προχωρεί, η αντίδραση του Ιακώβ είναι τέτοια, ώστε να δημιουργείται η εντύπωση πως η αγαπημένη του Ραχήλ εξακολουθούσε να ζει μέσα στη συνείδησή του:

«Καὶ διηγήσατο αὐτὸ τῷ πατρὶ αὐτοῦ καὶ τοῖς ἀδελφοῖς αὐτοῦ· καὶ ἐπετίμησεν αὐτῷ ὁ πατὴρ αὐτοῦ καὶ εἶπεν αὐτῷ· Τί τὸ ἐνύπνιον τοῦτο, ὃ ἐνυπνιάσθης; Μὴ ἐλθόντες ἐλευσόμεθα ἐγώ τε καὶ ἡ μήτηρ σου καὶ οἱ ἀδελφοί σου προσκυνῆσαί σοι ἐπὶ τὴν γῆν; Καὶ ἐζήλωσαν αὐτὸν οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ· ὁ δὲ πατὴρ αὐτοῦ διετήρησε τὸ ῥῆμα.» (Γένεσις 37:10–11)

Το όνειρο αυτό, εκτός από τους αδερφούς του, το διηγήθηκε και στον πατέρα του. Εκείνος τον μάλωσε και του είπε: «Τι σημαίνει αυτό το όνειρο που είδες; Μήπως τάχα θα έρθουμε εγώ, η μητέρα σου και τ’ αδέρφια σου να πέσουμε στη γη και να σε προσκυνήσουμε;» ¹¹Τ’ αδέρφια του λοιπόν τον φθόνησαν, ενώ ο πατέρας του συγκρατούσε στη μνήμη του αυτά τα όνειρα. (Γένεσις 37:10–11)

Παρόλο που ο πατέρας του, ο Ιακώβ, αιφνιδιάστηκε και προβληματίστηκε από το όνειρο που άκουσε, γνώριζε από παράξενα όνειρα, οράματα και ασυνήθιστα γεγονότα γενικότερα. Λόγω αυτού, ενώ επέπληξε τον Ιωσήφ, δεν απέκλεισε το ενδεχόμενο πραγματοποίησης του ονείρου («ο πατέρας του κράτησε το γεγονός»).

Οι αναφορές του Ιακώβ στη μητέρα του Ιωσήφ δύναται να ερμηνευθεί με δύο τρόπους. Είτε μιλούσε σαν η Ραχήλ να εξακολουθούσε να ζει στη μνήμη τους, είτε η Λεία, αν ζούσε ακόμη, θεωρούνταν η «μητέρα» της οικογένειας μετά τον θάνατο της Ραχήλ.

Συμπέρασμα

Μία οικογένεια αρχικά διαιρεμένη από τη μεροληπτική αγάπη και την προδοσία εξελίσσεται σε μία σκηνή όπου φανερώνεται η θεϊκή κυριαρχία. Η κάθοδος του Ιωσήφ, από τον αγαπημένο γιο στον αδελφό που πουλήθηκε ως δούλος, και η άνοδός του, από τον φυλακισμένο στον άρχοντα της Αιγύπτου, αποκαλύπτουν μια διαχρονική αλήθεια: η ανθρώπινη αποτυχία και οι πονηρές προθέσεις δεν μπορούν να ματαιώσουν το σχέδιο του Θεού. Ο ίδιος Θεός που πήρε τα οράματα ενός νεαρού ονειροπόλου και τα μετουσίωσε σε πραγματικότητα είναι ο Θεός που έλαβε την απόρριψη του Υιού Του και την ύφανε μέσα στο σχέδιο της σωτηρίας του κόσμου. Οι ευλογίες του Θεού συχνά συνοδεύονται από δοκιμασίες. Όταν δοκιμαζόμαστε από την προδοσία και την οδύνη, μπορούμε να έχουμε εμπιστοσύνη ότι ο ίδιος Θεός που διαμόρφωσε την πορεία του Ιωσήφ προς την ύψωσή του, εξακολουθεί να ενεργεί μέσα στις χαοτικές στιγμές της ζωής μας. Ο Θεός μας δεν επιτρέπει να μείνει κανένας πόνος άκαρπος, ούτε εγκαταλείπει κανένα από τα παιδιά Του. Δεν έπραξε τούτο τότε· ούτε θα το πράξει τώρα.