Ελληνικές ονομασίες με Εβραϊκές ρίζες

Η Καινή Διαθήκη εγράφη πρωτίστως στην Κοινή Ελληνική· το νοηματικό της υπόβαθρο, η βιβλική της μνήμη και ο τρόπος με τον οποίο συχνά διατυπώνει την πίστη της είναι βαθύτατα σημιτικά. Οι ιεροί συγγραφείς —ο Ματθαίος, ο Ιωάννης, ο Πέτρος, ο Παύλος και οι λοιποί— εκφράζονται ελληνιστί, πλην όμως σκέπτονται και θεολογούν εντός του κόσμου των Γραφών του Ισραήλ. Η ιδιότυπη αυτή σύζευξη έχει ονομασθεί «Βιβλική Ελληνική»· περιγραφικώς θα μπορούσε να αποδοθεί και ως «Ιουδαιοελληνική». Δεν πρόκειται για διαφορετική γλώσσα, αλλά για την ελληνική της εποχής, η οποία συχνά φέρει εβραϊκά και αραμαϊκά στοιχεία: στη σύνταξη, στις βιβλικές εικόνες, στους ιδιωματισμούς και, ιδιαιτέρως, στα κύρια ονόματα. Πίσω από τα ελληνικά γράμματα κρύβεται συχνά ένας εβραϊκός τόπος, μία εβραϊκή λέξη, μία προφητική μνήμη. Η αναγνώριση αυτών των αποχρώσεων μεταμορφώνει την ανάγνωση του ιερού κειμένου. Λέξεις, οι οποίες ακούγονται ξένες ή ακατανόητες στον ελληνόφωνο αναγνώστη, αποκαλύπτουν αιφνιδίως το βιβλικό τους βάθος.

Ἁρμαγεδών

Η λέξη «Αρμαγεδδών» φέρνει στον νου έντονες εικόνες μιας τελικής, αποκαλυπτικής σύγκρουσης· η προέλευσή της όμως είναι, κατά τρόπο ίσως απροσδόκητο, βαθύτατα συνδεδεμένη με τη γεωγραφία και τη γλώσσα. Ο όρος προέρχεται απευθείας από την ελληνική Καινή Διαθήκη, και συγκεκριμένα από την Αποκάλυψη 16,16, όπου απαντά ως Ἁρμαγεδών (Harmagedōn). Η βαθύτερη, όμως, προέλευσή του είναι εβραϊκή. Η ελληνική λέξη αποτελεί μεταγραφή δύο εβραϊκών όρων: του הַר(har), που σημαίνει «όρος» ή «λόφος», και του מְגִדּוֹ(Megiddo), τοπωνυμίου. Επομένως, «Αρμαγεδδών» σημαίνει ακριβέστερα «Όρος της Μεγιδδώ» ή «Λόφος της Μεγιδδώ».

Η ετυμολογική προέλευση της λέξεως מְגִדּוֹ παραμένει αβέβαιη. Ορισμένοι μελετητές τη συνδέουν με την εβραϊκή ρίζα που σημαίνει «κόπτω» ή «ευτυχώ»· το ουσιωδέστερο, όμως, είναι ότι η Μεγιδδώ αποτελεί πραγματικό γεωγραφικό τόπο. Το הַר מְגִדּוֹ δηλώνει έναν πολυστρωματικό τεχνητό λόφο, σχηματισμένο από διαδοχικές εγκαταστάσεις κατοίκων επί αιώνες, στη βόρεια γη του Ισραήλ. Η αρχαία αυτή οχυρωμένη πόλη ήλεγχε ένα κρίσιμο πέρασμα της διεθνούς εμπορικής και στρατιωτικής οδού που συνέδεε την Αίγυπτο με τη Μεσοποταμία. Ο βασιλεύς Σολομών την ωχύρωσε, προκειμένου να προστατεύσει τα βόρεια σύνορα του βασιλείου του (Γ΄ Βασιλειών 9,15). Αν και σήμερα σώζονται μόνον περιορισμένα τμήματα των αρχαίων τειχών και πυλών της, η στρατηγική και συμβολική σημασία του τόπου διαχρονική.

Καπερναούμ

Στην ελληνική γλώσσα, το όνομα Καπερναούμ(Kapernaoum) δεν φανερώνει αυτοτελές σημασιολογικό περιεχόμενο. Όταν όμως αποδοθεί στην εβραϊκή του μορφή, η σημασία του καθίσταται σαφέστερη. Η Καπερναούμ προέρχεται, κατά πάσαν πιθανότητα, από το כְּפַר נַחוּם(Kfar Nachum), το οποίο σημαίνει κυριολεκτικώς «κώμη του Ναούμ». Η πόλη αυτή, στις βόρειες όχθες της λίμνης της Γαλιλαίας, κατέστη το κύριο κέντρο της δημόσιας διακονίας του Yeshua, δηλαδή του Ιησού. Τα Ευαγγέλια μνημονεύουν συχνά την Καπερναούμ ως την «ιδίαν πόλιν» του Ιησού (Μτ 9,1): εκεί εθεράπευσε τον δούλο του εκατοντάρχου, εξέβαλε πνεύματα ακάθαρτα και εκάλεσε τους πρώτους μαθητές Του —τον Πέτρο, τον Ανδρέα, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη— ενώ ασκούσαν το αλιευτικό τους έργο.

Βηθεσδά

Το όνομα αυτό απαντά στο Ιω 5,2 ως Βηθεσδά και δηλώνει μία κολυμβήθρα στα Ιεροσόλυμα, η οποία είχε πέντε στοές. Εκεί ο Ιησούς εθεράπευσε άνθρωπο που έπασχε επί τριάντα οκτώ έτη. Στην ελληνική γλώσσα το όνομα δεν εξηγείται ετυμολογικώς· όταν όμως αναχθεί στην εβραϊκή του μορφή, φαίνεται ότι προέρχεται, κατά πάσαν πιθανότητα, από το בֵּית חֶסֶד(Beit Chesed), δηλαδή «Οίκος του Ελέους» ή «Οίκος της Χάριτος». Εν καιρώ θα εκθέσω τους λόγους για τους οποίους υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι η κολυμβήθρα αυτή ίσως δεν αποτελούσε αποκλειστικώς ιουδαϊκή εγκατάσταση, αλλά εξυπηρετούσε και Ρωμαίους στρατιώτες ή εμπόρους που κατοικούσαν τότε στα Ιεροσόλυμα, ενώ ενδέχεται να συνδεόταν με τη γνωστή θεραπευτική λατρεία του Ασκληπιού. Πρόκειται, όμως, για ένα ιδιαιτέρως ενδιαφέρον θέμα, το οποίο αξίζει να αποτελέσει αντικείμενο χωριστού άρθρου· ας μη μας παρασύρει εδώ η γοητεία του.

Γολγοθᾶς

Και τα τέσσερα Ευαγγέλια μνημονεύουν τον τόπο αυτόν ως τόπο της σταυρώσεως του Ιησού (Μτ 27,33· Μκ 15,22· Λκ 23,33· Ιω 19,17). Το ελληνικό κείμενο παραδίδει το όνομα ως Γολγοθᾶ(Golgotha) και το ερμηνεύει ρητώς για τον αναγνώστη ως «Τόπο του Κρανίου». Το ίδιο το ελληνικό όνομα, όμως, αποτελεί άμεση μεταγραφή της εβραϊκής λέξεως גֻּלְגֹּלֶת(gulgōlet), η οποία σημαίνει «κρανίο». Στην Εβραϊκή Βίβλο η ίδια λέξη χρησιμοποιείται με ποικίλες σημασίες, για να δηλώσει την κεφαλή ή το κρανίο, ακόμη και στο πλαίσιο της απογραφής· στους Αριθμούς 1,2, για παράδειγμα, η έκφραση «κατὰ κεφαλήν» αποδίδει κυριολεκτικώς το «κατὰ κρανίον». Γιατί ο λόφος έξω από τα Ιεροσόλυμα ονομάσθηκε Γολγοθάς; Κάποιοι υποθέτουν ότι το ανάγλυφο του βράχου έμοιαζε με ανθρώπινο κρανίο. Άλλοι θεωρούν ότι επρόκειτο για τόπο εκτελέσεων, όπου θα ήταν φυσικό να συσσωρεύονται κρανία. Ανεξαρτήτως της ακριβούς προελεύσεως της ονομασίας, η εβραϊκή της σημασία είναι αδιαμφισβήτητη. Όταν οι Ευαγγελιστές καταγράφουν ότι ο Ιησούς σταυρώθηκε στον Γολγοθά, δεν παραδίδουν απλώς ένα ελληνικό όνομα, αλλά διαφυλάσσουν ένα εβραϊκό τοπωνύμιο, το οποίο ανακαλεί τόσο τη σωματική πραγματικότητα του θανάτου όσο και τη φρίκη της δημόσιας εκτελέσεως. Υπό το φως της Αναστάσεως, η αλήθεια αυτή αποκτά ακόμη βαθύτερη δύναμη: ο τόπος του θανάτου συνδέεται πλέον ακατάλυτα με τη νίκη της ζωής.

Σιλωάμ

Στο Ιω 9,7 ο Ιησούς θεραπεύει έναν εκ γενετής τυφλό, αποστέλλοντάς τον να νιφθεί στην κολυμβήθρα του Σιλωάμ. Το ελληνικό όνομα είναι Σιλωάμ(Silōam). Και πάλι πρόκειται για μεταγραφή εβραϊκού ονόματος, συγκεκριμένα του שִׁלֹּחַ(Shiloach) ή του שֶׁלַח(Shelach), το οποίο σημαίνει «Απεσταλμένος». Ο ευαγγελιστής Ιωάννης επισημαίνει ο ίδιος τη σημασία αυτή στους αναγνώστες του: «Ἀπεσταλμένος» (ἀπεσταλμένος). Η ελληνική γλώσσα δεν διέθετε τον σημιτικό φθόγγο sh και τον απέδιδε με s. Η μετάβαση από το τελικό -akh του Shiloach στο -am του Siloam ερμηνεύεται μέσα από σύνθετες γραμματικές και φωνητικές διεργασίες. Η κολυμβήθρα ήταν ο τόπος όπου κατέληγε νερό «απεσταλμένο» από την πηγή Γιχών, μέσω υπόγειου αγωγού. Επρόκειτο για πραγματική υδάτινη πηγή των Ιεροσολύμων και για αξιοθαύμαστο έργο αρχαίας μηχανικής. Η ίδια ονομασία απαντά ήδη στο Ησ 8,6, τόσο στο εβραϊκό κείμενο όσο και στην ελληνική μετάφραση των Εβδομήκοντα.

Συμπεράσματα

Η Καινή Διαθήκη γράφηκε στα ελληνικά, αλλά είναι βαθιά διαποτισμένη από την εβραϊκή γλώσσα. Κάθε όνομα μπορεί να ανοίξει έναν κρυμμένο δρόμο προς το νόημα του κειμένου. Όταν διακρίνουμε τον εβραϊκό παλμό που βρίσκεται πίσω από τις ελληνικές λέξεις, η Αγία Γραφή ζωντανεύει μπροστά μας. Ας τη διαβάσουμε, λοιπόν, με νέο βλέμμα και ας την ακούσουμε με μεγαλύτερη προσοχή. Ας αφήσουμε τις αρχαίες ονομασίες να μας γίνουν οικεία και τους τόπους της Γραφής να αποκτήσουν αληθινή υπόσταση. Το κείμενο δεν είναι ένα βιβλίο κλεισμένο στο παρελθόν· είναι μία ανοικτή πρόσκληση, που απευθύνεται και σε εσάς.