Τι πρέπει να γνωρίζει κάθε χριστιανός: Γιατί ο όρος «καταραμένος» δεν είναι ακριβώς σωστός

Η Γένεση 12:3 βρίσκεται στο επίκεντρο της διαθήκης του Αβραάμ:

«Θα ευλογήσω όσους σε ευλογούν, και όποιον σε καταραστεί θα τον καταραστώ (וַאֲבָרְכָה, מְבָרְכֶיךָ, וּמְקַלֶּלְךָ, אָאֹר, va’avarakhah mevarakheikha, u-meqallelkha a’or)· και όλοι οι λαοί της γης θα ευλογηθούν διαμέσου σου».

Όταν διαβάζεται στα αγγλικά, ο στίχος φαίνεται συμμετρικός: ευλογία για ευλογία, κατάρα για κατάρα, μια απλή ανταπόδοση. Όμως, το υποκείμενο εβραϊκό κείμενο αφηγείται μια πιο λεπτή ιστορία, την οποία πολλές αγγλικές μεταφράσεις απλοποιούν χρησιμοποιώντας τη μοναδική αγγλική λέξη «curse» για δύο διαφορετικά εβραϊκά ρήματα.

Δύο διαφορετικές λέξεις για την «κατάρα»

Η πρώτη λέξη για την κατάρα, που αναφέρεται στην ανθρώπινη πράξη, είναι «qalal» (קלל). Στην ουσία, το ρήμα αυτό δεν υποδηλώνει πρωτίστως την επίσημη εκφώνηση μιας κατάρας. Σημαίνει να αντιμετωπίζει κανείς κάτι ως ελαφρύ, ασήμαντο ή περιφρονητέο· να περιφρονεί, να υποτιμά ή να απορρίπτει. Είναι η ίδια ρίζα που χρησιμοποιείται αλλού για την βλασφημία ή την κατάρα των γονέων. Περιγράφει μια στάση περιφρόνησης περισσότερο από την επίσημη διακήρυξη μιας κατάρας.

Είναι ενδιαφέρον ότι το ρήμα «qalal» ανήκει κυριολεκτικά στο αντίθετο σημασιολογικό πεδίο του «kabed» («να τιμάς» ή «να θεωρείς σημαντικό»). Το να «qalal» κάποιον σημαίνει να τον αντιμετωπίζεις ως ασήμαντο, ελαφρύ ή ανάξιο τιμής. Ενώ το «qalal» μπορεί μερικές φορές να σημαίνει «κατάρα» ανάλογα με το πλαίσιο, η βασική του έννοια είναι να αντιμετωπίζεις κάποιον ως ασήμαντο, περιφρονητέο ή ελαφρώς εκτιμώμενο. Αυτή η απόχρωση είναι πιθανώς σκόπιμη εδώ.

Η δεύτερη λέξη, που περιγράφει την αντίδραση του Θεού, είναι το «arar» (ארר), ένας πολύ πιο βαρύς όρος. Αυτή είναι η λέξη που χρησιμοποιείται για την κατάρα που εκφωνήθηκε εναντίον του φιδιού και της γης μετά την Πτώση (Γένεση 3:14, 17), και αργότερα για τις επίσημες κατάρες της διαθήκης στο Δευτερονόμιο. Το «αράρ» είναι το τυπικό εβραϊκό ρήμα που υποδηλώνει την επιβολή θεϊκής κατάρας ή δικαστικής κρίσης σε κάποιον.

Έτσι, ενώ ο στίχος αναφέρεται σε «ευλογία αντί ευλογίας», δεν λέει «κατάρα αντί κατάρας». Λέει ότι όποιος αντιμετωπίζει τον Αβραάμ με περιφρόνηση ή τον θεωρεί ασήμαντο, θα υποστεί σε αντάλλαγμα μια αυστηρή κρίση. Η αναντιστοιχία είναι το βασικό σημείο.

Μια γραμματική ασυμμετρία επίσης

Υπάρχει ένα δεύτερο επίπεδο που είναι εύκολο να παραβλεφθεί στη μετάφραση: ο αριθμός. Η φράση «όσοι σε ευλογούν» είναι στον πληθυντικό, ενώ η φράση «αυτός που σε ατιμάζει» είναι στον ενικό. Πολλοί ερμηνευτές έχουν υποδείξει ότι αυτή η ασυμμετρία απεικονίζει διακριτικά την ευλογία ως την αναμενόμενη στάση των εθνών και αυτόν που ατιμάζει ως τη μεμονωμένη εξαίρεση. Είτε αυτή η υπονοούμενη έννοια είναι σκόπιμη είτε όχι, η γραμματική μετατόπιση είναι αδιαμφισβήτητη και συμβάλλει στη λογοτεχνική υφή του εδαφίου.

Είναι ενδιαφέρον ότι και τα δύο ρήματα που περιγράφουν την ανθρώπινη αντίδραση είναι μετοχές, απεικονίζοντας διαρκείς διαθέσεις και όχι μεμονωμένες πράξεις. Η αντίθεση βρίσκεται μεταξύ εκείνων που συνηθίζουν να ευλογούν τον Αβραάμ και εκείνου που τον αντιμετωπίζει χαρακτηριστικά με περιφρόνηση.

Γιατί αυτό έχει σημασία για την ανάγνωση του εδαφίου

Συνολικά, αυτές οι αποχρώσεις μετατοπίζουν το συναισθηματικό και θεολογικό βάρος του εδαφίου. Δεν πρόκειται πρωτίστως για προειδοποίηση σχετικά με συμμετρική ανταπόδοση, του τύπου «κατάρασέ με και θα σε καταραστώ κι εγώ». Είναι πιο κοντά στο εξής: η περιφρόνηση, ακόμη και στην ελαφρύτερη και πιο συνηθισμένη μορφή της, επισύρει μια δυσανάλογα σοβαρή συνέπεια.

Η αγγλική απόδοση «curse» (κατάρα) τόσο για το qalal όσο και για το arar συσκοτίζει αυτή την ασυμμετρία, κάνοντας το εδάφιο να ακούγεται σαν αμοιβαία ανταπόδοση, ενώ τα εβραϊκά παρουσιάζουν την ευλογία ως τη γενική προσδοκία, ενώ η κρίση εμφανίζεται ως η εξαιρετική αλλά αυστηρή αντίδραση.

Οι μεταφράσεις δεν κάνουν λάθος που χρησιμοποιούν τη λέξη «κατάρα» και για τα δύο· δεν υπάρχει μία μόνο αγγλική λέξη που να αποδίδει τη συνειρμική έννοια της περιφρόνησης του «qalal» σε αντίθεση με τη δικαστική ισχύ του «arar». Όμως, οι αναγνώστες που βασίζονται αποκλειστικά στα αγγλικά χάνουν μια λεπτή διαφορά που ενυπάρχει στο αρχικό κείμενο: αυτός ο στίχος αφορά περισσότερο τη σοβαρότητα της περιφρόνησης παρά την ανταπόδοση κατάρα προς κατάρα.

Πώς αντιμετωπίζουν το εδάφιο οι αγγλικές μεταφράσεις

Δεν εξομαλύνουν όλες οι αγγλικές μεταφράσεις αυτή τη διάκριση εξίσου. Η NIV αποτελεί ένα από τα πιο σαφή παραδείγματα συγχώνευσης και των δύο εβραϊκών ρημάτων στην ίδια αγγλική λέξη, αποδίδοντας το εδάφιο ως «όποιος σε καταραστεί, θα τον καταραστώ», κάτι που εξαλείφει εντελώς το χάσμα μεταξύ των λέξεων qalal και arar.

Η ESV, αντίθετα, πλησιάζει εντυπωσιακά στη διατήρηση της λεπτομέρειας. Αποδίδει το εδάφιο ως εξής: «Θα ευλογήσω όσους σε ευλογούν, και όποιον σε ατιμάζει θα τον καταραστώ, και μέσα από σένα θα ευλογηθούν όλες οι οικογένειες της γης». Μεταφράζοντας το qalal ως «ατιμάζει» αντί για «καταριέται», η ESV διατηρεί τη ελαφρύτερη, βασισμένη στην περιφρόνηση, έννοια της ανθρώπινης πράξης ξεχωριστή από το βαρύτερο, δικαστικό βάρος του arar, το οποίο επιφυλάσσει αποκλειστικά για την απάντηση του Θεού. Αυτή η απλή επιλογή λέξης, «ατιμάζει» αντί για «καταριέται», αποκαθιστά μεγάλο μέρος της λογοτεχνικής και θεολογικής ασυμμετρίας που το εβραϊκό κείμενο είχε σχεδιαστεί να μεταδώσει.

Συμπέρασμα

Το εβραϊκό κείμενο της Γένεσης 12:3 μας υπενθυμίζει ότι ο Θεός δεν αντιμετωπίζει την περιφρόνηση με τον τρόπο που συχνά την αντιμετωπίζουμε εμείς. Εμείς θεωρούμε τον χλευασμό, την περιφρόνηση και την επιπόλαιη έλλειψη σεβασμού ως ήσσονος σημασίας παραβάσεις, αλλά ο Κύριος τις σταθμίζει διαφορετικά. Το να αντιμετωπίζουμε επιπόλαια τον φορέα της διαθήκης Του σημαίνει να αντιμετωπίζουμε επιπόλαια τους ίδιους τους σκοπούς Του. Γι’ αυτό η ανθρώπινη πράξη περιγράφεται με το συγκριτικά ήπιο «qalal», ενώ η αντίδραση του Θεού εκφράζεται με το πολύ βαρύτερο «arar». Η ανισορροπία είναι σκόπιμη. Δεν μεγεθύνει την ανθρώπινη σημασία, αλλά τη θεία δέσμευση στις υποσχέσεις της διαθήκης Του. Ταυτόχρονα, ο στίχος αρχίζει και τελειώνει με ευλογία. Η ευλογία, όχι η κρίση, είναι η πρωταρχική πρόθεση του Θεού για τα έθνη. Μέσω του Αβραάμ και, τελικά, μέσω του Μεσσία του Ισραήλ, όλες οι οικογένειες της γης καλούνται να συμμετάσχουν σε αυτή την ευλογία. Η προειδοποίηση παραμένει πραγματική, αλλά εξυπηρετεί τον ανώτερο σκοπό της προστασίας του διαύλου μέσω του οποίου η λυτρωτική χάρη του Θεού θα φτάσει μια μέρα σε ολόκληρο τον κόσμο.