Μια σημαντική διευκρίνιση για κάθε χριστιανό: Γιατί ο όρος «καταραμένος» δεν είναι απολύτως ακριβής

Το παρακάτω εδάφιο βρίσκεται στον πυρήνα της Αβρααμικής Διαθήκης:

«Καὶ εὐλογήσω τοὺς εὐλογοῦντάς σε καὶ τοὺς καταρωμένους σε καταράσομαι· καὶ ἐνευλογηθήσονται ἐν σοὶ πᾶσαι αἱ φυλαὶ τῆς γῆς.» (Γένεσις 12:3)

«Θα ευλογήσω όσους σε ευλογούν, και όποιον σε καταραστεί θα τον καταραστώ (וַאֲבָרְכָה, מְבָרְכֶיךָ, וּמְקַלֶּלְךָ, אָאֹר, va’avarakhah mevarakheikha, u-meqallelkha a’or)· και όλοι οι λαοί της γης θα ευλογηθούν διαμέσου σου.» (Γένεσις 12:3)

Στην ελληνική απόδοση, το εδάφιο φαίνεται να παρουσιάζει μια απόλυτα συμμετρική αντιστοιχία ευλογία αντί ευλογίας, κατάρα αντί κατάρας· μια φαινομενικά συμμετρική ανταπόδοση. Ωστόσο, το εβραϊκό πρωτότυπο κείμενο αποκαλύπτει μια λεπτότερη και βαθύτερη νοηματική διάκριση που εξομαλύνεται με την χρήση της ίδιας λέξης, «καταριέμαι», για δύο διαφορετικά εβραϊκά ρήματα.

Τα δύο εβραϊκά ρήματα που αποδίδονται ως «καταριέμαι»   

Το πρώτο ρήμα, που περιγράφει την ανθρώπινη πράξη, είναι το «qalal» (קלל). Στην πρωταρχική του σημασία, το ρήμα αυτό δεν δηλώνει την εκφορά μιας κατάρας, αλλά την περιφρόνηση, την υποτίμηση και την απαξίωση. Πρόκειται για το ίδιο ρήμα που χρησιμοποιείται αλλού στην Αγία Γραφή για να δηλώσει εκείνον που εξυβρίζει ή καταφρονεί τους γονείς του. Επομένως, το ρήμα περιγράφει πρωτίστως μια στάση περιφρόνησης και απαξίωσης και όχι την εκφορά μιας κατάρας.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι το ρήμα  קלל (qalal) ανήκει στο αντίθετο σημασιολογικό πεδίο από το כבד  (kabed), το οποίο σημαίνει «τιμώ» ή «αποδίδω σε κάποιον βαρύτητα και αξία». Το ρήμα קלל δηλώνει ότι κάποιος υποβιβάζει έναν άλλον, αντιμετωπίζοντάς τον ως ασήμαντο, «ελαφρύ» ή ανάξιο τιμής. Μολονότι, ανάλογα με τα συμφραζόμενα, το קלל μπορεί να σημαίνει «καταριέμαι», η θεμελιώδης σημασία του είναι ότι θεωρώ κάποιον ασήμαντο, αξιοκαταφρόνητο ή ανάξιο εκτίμησης. Η συγκεκριμένη σημασιολογική απόχρωση πιθανότατα είναι σκόπιμη.

Το δεύτερο ρήμα, το οποίο περιγράφει την ανταπόκριση του Θεού, είναι το ארר (arar), ένας πολύ ισχυρότερος όρος. Πρόκειται για το ρήμα που χρησιμοποιείται για την κατάρα η οποία εκφωνήθηκε εναντίον του φιδιού και της γης μετά την Πτώση (Γένεση 3:14, 17), καθώς και αργότερα για τις επίσημες κατάρες της Διαθήκης στο Δευτερονόμιο. Το ארר αποτελεί το καθιερωμένο εβραϊκό ρήμα για την επιβολή θεϊκής κατάρας ή δικαστικής κρίσεως.

Άρα, ενώ το εδάφιο αντιπαραθέτει ευλογία προς ευλογία, δεν αντιπαραθέτει «κατάρα προς κατάρα». Εκείνος που θα αντιμετωπίσει τον Αβραάμ με περιφρόνηση ή απαξίωση θα βρεθεί αντιμέτωπος με μια σοβαρότερη θεϊκή κρίση. Η δυσαναλογία είναι το κεντρικό νόημα του χωρίου.

Μια αξιοπρόσεκτη γραμματική ιδιαιτερότητα  

Υπάρχει και ένα δεύτερο επίπεδο, το οποίο εύκολα διαφεύγει στη μετάφραση: η εναλλαγή ανάμεσα στον πληθυντικό και τον ενικό αριθμό. Η φράση «εκείνοι που σε ευλογούν» βρίσκεται στον πληθυντικό, ενώ η φράση «εκείνος που σε απαξιώνει» στον ενικό. Πολλοί ερμηνευτές έχουν υποστηρίξει ότι αυτή η ασυμμετρία παρουσιάζει διακριτικά την ευλογία ως την αναμενόμενη στάση των εθνών, ενώ εκείνον που περιφρονεί τον Αβραάμ ως τη μεμονωμένη εξαίρεση. Είτε αυτή η απόχρωση είναι σκόπιμη είτε όχι, η γραμματική μεταβολή είναι αναμφισβήτητη και συμβάλλει στη λογοτεχνική υφή του εδαφίου.

Αξιοσημείωτο είναι επίσης ότι και τα δύο ρήματα που περιγράφουν την ανθρώπινη ανταπόκριση απαντούν σε μετοχική μορφή, υποδηλώνοντας όχι μεμονωμένες πράξεις, αλλά έναν σταθερό τρόπο συμπεριφοράς. Η αντίθεση δεν αφορά μια περιστασιακή πράξη ευλογίας ή περιφρόνησης, αλλά εκείνους που χαρακτηρίζονται από τη συνήθεια να ευλογούν τον Αβραάμ και εκείνον που τον αντιμετωπίζει με διαρκή περιφρόνηση.

Η συμβολή στην ερμηνεία του εδαφίου

Οι γλωσσικές αυτές αποχρώσεις, στο σύνολό τους, μεταβάλλουν ουσιαστικά τη θεολογική και δραματική βαρύτητα του χωρίου. Το εδάφιο δεν αποτελεί πρωτίστως μια προειδοποίηση περί συμμετρικής ανταπόδοσης: «αν με καταραστείς, θα σε καταραστώ κι εγώ». Αντιθέτως, ακόμη και η πιο ήπια και συνηθισμένη μορφή περιφρόνησης επισύρει μια δυσανάλογα σοβαρή συνέπεια.

Η ελληνική μετάφραση, αποδίδοντας και τα δύο ρήματα ως «καταριέμαι», συγκαλύπτει αυτή την ασυμμετρία. Το εδάφιο δίνει την εντύπωση μιας ισόρροπης ανταπόδοσης, ενώ στο εβραϊκό πρωτότυπο η ευλογία παρουσιάζεται ως αναμενόμενη στάση, με την θεϊκή κρίση να εμφανίζεται ως η εξαιρετική, αλλά συνάμα σφοδρή, απάντηση.

Οι μεταφράσεις δεν σφάλλουν επιλέγοντας αυτή την απόδοση. Στην ελληνική γλώσσα δεν υπάρχει μία μόνο λέξη που να αποδίδει ταυτοχρόνως την έννοια της περιφρόνησης που εκφράζει το קלל και τη δικανική φύση του ארר. Ωστόσο, στον αναγνώστη που περιορίζεται στην ελληνική μετάφραση διαφεύγει ουσιώδης νοηματική απόχρωση του πρωτοτύπου: το εδάφιο δεν εστιάζει τόσο στην ανταλλαγή καταρών όσο στη σοβαρότητα της περιφρόνησης.

Η απόδοση του εδαφίου στις ελληνικές μεταφράσεις  

Δεν αποδίδουν όλες οι ελληνικές μεταφράσεις αυτή τη διάκριση με την ίδια σαφήνεια. Σε ορισμένες, και τα δύο εβραϊκά ρήματα αποδίδονται με το ίδιο ελληνικό ρήμα, «καταριέμαι», με αποτέλεσμα να χάνεται πλήρως η διάκριση ανάμεσα στα קלל και ארר.

Η αγγλική μετάφραση English Standard Version (ESV) προσεγγίζει εντυπωσιακά το νόημα του εβραϊκού πρωτοτύπου:

«I will bless those who bless you, and him who dishonors you I will curse, and in you all the families of the earth shall be blessed.» («Θα ευλογώ εκείνους που σε ευλογούν, και εκείνον που σε περιφρονεί θα τον καταριέμαι· και μέσω εσού θα ευλογηθούν όλες οι οικογένειες της γης.») Μεταφράζοντας το קלל ως «dishonors» («περιφρονεί», «απαξιώνει») αντί του «curses» («καταριέται»), η ESV διατηρεί τη διάκριση ανάμεσα στην ανθρώπινη πράξη της περιφρόνησης και στη θεϊκή κατάρα που αποδίδει το ארר. Έτσι, το βαρύτερο και δικανικό περιεχόμενο του ארר επιφυλάσσεται αποκλειστικά για την ανταπόκριση του Θεού. Αυτή η μεταφραστική επιλογή αποκαθιστά σε μεγάλο βαθμό τη λογοτεχνική και θεολογική ασυμμετρία που το εβραϊκό κείμενο επιδιώκει να αναδείξει.

Συμπέρασμα

Το εβραϊκό πρωτότυπο της Γένεσης 12:3 μας υπενθυμίζει ότι ο Θεός δεν αντιμετωπίζει την περιφρόνηση όπως συχνά την αντιμετωπίζουμε εμείς. Τείνουμε να θεωρούμε τον χλευασμό, την απαξίωση και την περιφρόνηση ως ασήμαντα παραπτώματα^. ο Κύριος τα αξιολογεί διαφορετικά. Όποιος αντιμετωπίζει με περιφρόνηση εκείνον που φέρει τη Διαθήκη Του, στην πραγματικότητα περιφρονεί το ίδιο το σχέδιο του Θεού και τους σκοπούς Του. Ως εκ τούτου, η ανθρώπινη πράξη περιγράφεται με το συγκριτικά ηπιότερο ρήμα קלל, ενώ η θεϊκή ανταπόκριση εκφράζεται με το πολύ βαρύτερο ארר. Η ασυμμετρία αυτή είναι σκόπιμη. Δεν αποσκοπεί στην εξύψωση του ανθρώπου, αλλά στην ανάδειξη της ακλόνητης πιστότητας του Θεού προς τις επαγγελίες της Διαθήκης. Παράλληλα, αξίζει να παρατηρήσουμε ότι το εδάφιο αρχίζει και ολοκληρώνεται με την ευλογία. Η ευλογία, και όχι η κρίση, αποτελεί τον πρωταρχικό σκοπό του Θεού για τα έθνη. Μέσω του Αβραάμ και, εν τέλει, μέσω του Μεσσία του Ισραήλ, όλες οι οικογένειες της γης καλούνται να συμμετάσχουν σε αυτή την ευλογία. Η προειδοποίηση παραμένει ουσιαστική· υπηρετεί όμως έναν ανώτερο σκοπό: να διαφυλάξει την οδό μέσω της οποίας η λυτρωτική χάρη του Θεού επρόκειτο να φθάσει μία ημέρα σε ολόκληρο τον κόσμο.