Co każdy chrześcijanin powinien wiedzieć: dlaczego określenie „przeklęty” nie jest do końca trafne

Księga Rodzaju 12:3 stanowi sedno przymierza z Abrahamem:

„Będę błogosławił tym, którzy cię błogosławią, a każdego, kto cię przeklina, będę przeklinał (וַאֲבָרְכָה, מְבָרְכֶיךָ, וּמְקַלֶּלְךָ, אָאֹר, va’avarakhah mevarakheikha, u-meqallelkha a’or); i przez ciebie będą błogosławione wszystkie narody ziemi”.

W angielskim tłumaczeniu werset ten wydaje się symetryczny: błogosławieństwo za błogosławieństwo, przekleństwo za przekleństwo – prosta zasada „oko za oko”. Jednak hebrajski tekst źródłowy zawiera bardziej zniuansowaną treść, którą wiele angielskich tłumaczeń spłaszcza, używając jednego angielskiego słowa „curse” (przekleństwo) w odniesieniu do dwóch różnych hebrajskich czasowników.

Dwa różne słowa oznaczające „przekleństwo”

Pierwszym słowem oznaczającym przekleństwo, odnoszącym się do ludzkiego działania, jest „qalal” (קלל). W swej istocie czasownik ten nie oznacza przede wszystkim formalnego wypowiedzenia przekleństwa. Oznacza on traktowanie czegoś jako nieistotnego, trywialnego lub godnego pogardy; gardzenie, umniejszanie lub lekceważenie. Jest to ten sam rdzeń, który w innych miejscach jest używany w odniesieniu do znieważania lub przeklinania rodziców. Opisuje on raczej postawę pogardy niż formalne wypowiedzenie klątwy.

Co ciekawe, czasownik „qalal” dosłownie należy do pola semantycznego przeciwnego do „kabed” („szanować” lub „uważać za ważny”). „Qalal” kogoś oznacza traktowanie tej osoby jako nieistotnej, błahostkowej lub niegodnej szacunku. Chociaż „qalal” może czasami oznaczać „przekleństwo” w zależności od kontekstu, jego podstawowym znaczeniem jest traktowanie kogoś jako nieistotnego, godnego pogardy lub mało cenionego. Ta niuansowa różnica jest tutaj prawdopodobnie zamierzona.

Drugim słowem, opisującym reakcję Boga, jest „arar” (ארר) – termin o znacznie większej wadze. Jest to słowo użyte w odniesieniu do klątwy rzuconej na węża i na ziemię po upadku (Rdz 3,14.17), a później także w odniesieniu do formalnych klątw przymierza w Księdze Powtórzonego Prawa. Arar to standardowy hebrajski czasownik oznaczający nałożenie na kogoś boskiej klątwy lub wyrok sądowy.

Tak więc, choć werset mówi o błogosławieństwie za błogosławieństwo, nie mówi o „klątwie za klątwę”. Mówi on, że każdy, kto lekceważy Abrahama lub traktuje go z pogardą, spotka się w zamian z surowym wyrokiem. Chodzi właśnie o tę dysproporcję.

Asymetria gramatyczna

Istnieje druga warstwa, którą łatwo przeoczyć w tłumaczeniu: liczba. Wyrażenie „ci, którzy cię błogosławią” występuje w liczbie mnogiej, podczas gdy „ten, kto cię znieważa” – w liczbie pojedynczej. Wielu interpretatorów sugeruje, że ta asymetria subtelnie przedstawia błogosławieństwo jako oczekiwaną postawę narodów, a tego, kto go znieważa, jako odosobniony wyjątek. Niezależnie od tego, czy ta implikacja jest zamierzona, czy nie, zmiana gramatyczna jest nie do pomylenia i przyczynia się do literackiej faktury tego wersetu.

Co ciekawe, oba czasowniki opisujące ludzką reakcję są imiesłowami, przedstawiającymi trwałe postawy, a nie pojedyncze czyny. Kontrast dotyczy tych, którzy nawykowo błogosławią Abrahama, oraz tego, kto charakterystycznie traktuje go z pogardą.

Dlaczego ma to znaczenie dla interpretacji tego wersetu

W ujęciu całościowym te niuanse zmieniają emocjonalny i teologiczny wydźwięk tego wersetu. Nie jest to przede wszystkim ostrzeżenie przed symetrycznym odwetem w stylu: „przeklnij mnie, a ja przeklnę ciebie w odpowiedzi”. Bardziej przypomina to następujące stwierdzenie: pogarda, nawet w swojej najlżejszej i najpowszechniejszej formie, pociąga za sobą nieproporcjonalnie poważne konsekwencje.

Angielskie tłumaczenie „przekląć” zarówno dla słowa qalal, jak i arar zaciemnia tę asymetrię, sprawiając, że werset brzmi jak sprawiedliwa wzajemność, podczas gdy w języku hebrajskim błogosławieństwo jest przedstawione jako powszechne oczekiwanie, a sąd jawi się jako wyjątkowa, ale surowa reakcja.

Tłumaczenia nie popełniają błędu, używając słowa „przekleństwo” w odniesieniu do obu tych terminów; nie ma bowiem jednego angielskiego słowa, które oddawałoby konotację pogardy zawartą w słowie qalal w przeciwieństwie do sędziowskiej mocy słowa arar. Jednak czytelnicy polegający wyłącznie na angielskim tłumaczeniu pomijają subtelność zawartą w tekście oryginalnym: werset ten dotyczy bardziej powagi pogardy niż wzajemnego przeklinania na zasadzie „oko za oko”.

Jak angielskie tłumaczenia radzą sobie z tym wersetem

Nie każde angielskie tłumaczenie w równym stopniu zniwelowuje to rozróżnienie. NIV jest jednym z wyraźniejszych przykładów połączenia obu hebrajskich czasowników w to samo angielskie słowo, oddając ten werset jako „każdego, kto cię przeklina, ja przeklnę”, co całkowicie zaciera różnicę między qalal a arar.

Natomiast ESV w niezwykły sposób zbliża się do zachowania tego niuansu. Tłumaczy ten werset w następujący sposób: „Będę błogosławił tym, którzy cię błogosławią, a tego, kto cię znieważa, będę przeklinał, i w tobie będą błogosławione wszystkie narody ziemi”. Tłumacząc słowo qalal jako „hańbi” zamiast „przeklina”, ESV odróżnia lżejsze, oparte na pogardzie znaczenie ludzkiego czynu od cięższej, sądowej wagi słowa arar, które rezerwuje wyłącznie dla reakcji Boga. Ten jeden wybór słowny – „hańbi” zamiast „przeklina” – przywraca znaczną część literackiej i teologicznej asymetrii, którą miał przekazać tekst hebrajski.

Wniosek

Tekst hebrajski z Księgi Rodzaju 12:3 przypomina nam, że Bóg nie postrzega pogardy tak, jak my często to robimy. Wyśmiewanie, pogardę i zwykły brak szacunku traktujemy jako drobne wykroczenia, ale Pan ocenia je inaczej. Lekceważenie nosiciela Jego przymierza oznacza lekceważenie Jego własnych zamierzeń. Właśnie dlatego ludzki czyn opisano stosunkowo łagodnym słowem „qalal”, podczas gdy Bożą reakcję wyrażono znacznie poważniejszym słowem „orar”. Ta nierównowaga jest zamierzona. Nie podkreśla ona znaczenia człowieka, lecz boskie zaangażowanie w obietnice przymierza. Jednocześnie werset ten zaczyna się i kończy błogosławieństwem. Błogosławieństwo, a nie sąd, jest głównym zamiarem Boga wobec narodów. Poprzez Abrahama, a ostatecznie poprzez Mesjasza Izraela, wszystkie rodziny ziemi są zaproszone do tego błogosławieństwa. Ostrzeżenie pozostaje realne, ale służy ono wyższemu celowi, jakim jest ochrona kanału, przez który Boża łaska odkupienia dotrze pewnego dnia do całego świata.